close
تبلیغات در اینترنت
انجام پایان نامه
محل قدیمی ترین تندیس فردوسی کجاست؟

وب پیک عکس بازیگران و هنرمندان

محل قدیمی ترین تندیس فردوسی کجاست؟
امروز جمعه 27 مرداد 1396

محل قدیمی ترین تندیس فردوسی کجاست؟


محل قدیمی ترین تندیس فردوسی کجاست؟

جواب : باغ نگارستان

نگاهی به تنديس‌های فردوسی در ايران و جهان

نصب انواع مجسمه هايي که از بزرگان هر منطقه تهيه و در ميادين يا چشم اندازهاي مهم شهري نصب مي شود، از آن رو که موجب شکل گيري نوعي هويت ملي و فرهنگي شده و حتي مي تواند نوعي الگوپذيري مثبت را در جامعه رواج دهند، امروزه در همه نقاط دنيا اهميت زيادي دارد.

به گزارش گروه خواندنی مشرق، اين مجسمه ها به تدريج مي توانند هويت منطقه اي و بومي هر منطقه را شکل دهند و به ويژه در حافظه شهروندان و زندگي روزمره آن ها بنشينند البته منوط به آن که اصول منظر شهري و تناسب ها و نسبت ها درباره آن ها رعايت شود و مکان يابي هاي مناسبي هم در نصب آن ها اعمال شود.

سابقه ساخت تنديس هاي مختلف در ايران به دوران اشکانيان و ساسانيان بازمي گردد و البته گفته مي شود تنها مجسمه بزرگ برنزي ايران از دوران قديم در لرستان کشف شده است. پس از اسلام، هنر مجسمه سازي در ايران دچار دگرگوني هايي شد به طوري که در اين دوران به دليل برخي محدوديت هاي شرعي ساخت مجسمه به شکل قبل تقريبا از ميان رفت تا اين که در دوران قاجار دوباره مجسمه سازي رايج شد.

پس از انقلاب شکوهمند اسلامي نيز گر چه ساخت تنديس و سرديس با اوج و فرودهايي توأم بوده اما برگزاري نخستين نمايشگاه رسمي آثار مجسمه سازان معاصر ايران (سال ۶۸) در موزه هنرهاي معاصر تهران و نصب و ساخت مجسمه هاي مختلف از بزرگان دفاع مقدس و ساير شخصيت هاي بزرگ علمي - سياسي و اجتماعي و نصب آن ها در ميادين و بزرگ راه ها طي اين سال ها بار ديگر نشان گر اهميت يافتن اين هنر است. هنري که در عصر تهاجم فرهنگي يکسويه دشمنان و استفاده از قالب هاي هنري جذاب چشم پوشي از آن چندان منطقي به نظر نمي رسد...

کوتاه سخن اين که در پس نصب مجسمه هر يک از مفاخر در ميادين، بوستان ها، موزه ها و چشم اندازهاي شهري يا روستايي ، معرفي مفاهيم، ارزش ها و شخصيت هاي علمي، ملي، مذهبي و... نهفته است که امروزه براي تقويت فرهنگ بومي اهميتي دوچندان يافته است و ضرورت دارد.
در اهميت شناخت فردوسي...

حکيم و شاعر بزرگ ايران و مايه فخر خراسان «ابوالقاسم فردوسي» در قرن چهارم در ايران مي زيست و بزرگ ترين اثرش شاهنامه اي است که سراسر پند و تاريخ است و فردوسي با سرايش آن در ۳۰ سال، زبان فارسي را که در آن زمان در معرض نابودي قرار داشت، زنده نگه داشت.

تاريخچه جالب نصب نخستين مجسمه حکيم ابوالقاسم فردوسي در ايران

تقدير چنين بود که نخستين مجسمه از فردوسي توسط يک هنرمند فرانسوي ساخته و در سال ۱۳۱۳ شمسي در باغ نگارستان تهران نصب شود. حکايت ساخت و نصب اين مجسمه بسيار جالب و خواندني است و در منابع مختلف تاريخي نيز با اندک جزئياتي به صورت کامل نقل شده است: در سال ۱۳۱۳ قرار بود يک کنگره بين المللي براي بزرگداشت فردوسي در تهران برگزار شود. از ماه ها قبل تعدادي از دانشجويان ايراني مقيم فرانسه در تدارک شدند تا در اين کنگره حضوري پررنگ داشته باشند. با همفکري آن ها قرار شد که کمک هاي مالي دانشجويان براي ساخت و ارسال مجسمه اي از حکيم ابوالقاسم فردوسي جمع آوري شود.

 سرانجام به همت ۴۱۰ دانشجوي ايراني مقيم فرانسه ۱۵ هزار فرانک جمع شد که در اين ميان هر دانشجو مبلغي متوسط ۲۰ تا ۱۰۰ فرانک را براي ساخت اين مجسمه جمع آوري کردند. اين مبالغ را سرپرست اين گروه (دکتر ابراهيم چهرازي) به يک استاد مجسمه ساز فرانسوي به نام «لرنزي» سپرد. در ابتدا کسي گمان نمي کرد که با توجه به مبلغ اندک جمع آوري شده و دستمزد بالاي اين هنرمند فرانسوي، وي ساخت اين مجسمه را قبول کند.

اما بعدا که نماينده اين گروه با وي صحبت کرد او بر خلاف تصور ساخت مجسمه را قبول کرد و براي آن که تصوير واقعي تري از فردوسي براي اين مجسمه در نظر گرفته شود، سرپرست اين گروه (دکتر چهرازي) اشعار فردوسي را براي اين مجسمه ساز فرانسوي به فرانسه خواند. سرانجام مجسمه ساخته و براي برگزاري کنگره بين المللي فردوسي به تهران فرستاده شد.


اين مجسمه در محوطه دانشکده ادبيات تهران (پشت بهارستان) در فضايي که به «گلگشت فردوسي» معروف بود، نصب شد و با گذشت سال ها اين مجسمه در باغ نگارستان قرار دارد. نکته جالب اين که «دکتر ابراهيم باستاني پاريزي» در کتابي به نام «شاهنامه آخرش خوش است» نام تک تک همه ۴۱۰ دانشجويي را که براي ساخت و نصب اولين مجسمه فردوسي در ايران تلاش کردند در صفحات ۳۵۶ تا ۳۸۰ اين کتاب ذکر کرده است. در خور اشاره است باغ نگارستان از جمله باغ هاي قديمي تهران است که به دستور فتح علي شاه قاجار ساخته شد. از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۷۰ دانشکده علوم اجتماعي در همين محل و در مقابل «در» ورودي ساختمان مرکزي از شمال مجسمه شاعر حماسه سراي ايران فردوسي قرار دارد.

روایتی از دومين مجسمه فردوسي در ايران

دومين مجسمه فردوسي که در ايران نصب شد، قدمتي بيش از مجسمه اول داشت که به علت وقوع جنگ جهاني نصب آن با تأخير در سال ۱۳۲۳ هجري شمسي انجام شد. جرقه ساخت اين مجسمه در سال ۱۳۰۵ (چند سال قبل از جشن هزارمين سالگرد ولادت حکيم ابوالقاسم فردوسي در سال ۱۳۱۳) به ذهن ۳ نفر از پارسي زبانان مقيم هندوستان خطور کرد و با هم فکري «انوشيروان خالضاب»، «جمشيد اوندولا» و «بهرام گورانکلساريا» که به اين جشن دعوت شده بودند و حمايت مارکار.جي.پشوتن» درخواست تهيه و نصب مجسمه اي از اين شاعر حماسه سرا در تهران پي گيري شد. «ارباب کيخسرو شاهرخ» در پي گيري خواسته اين افراد، سفارش ساخت اين مجسمه را با موافقت مقامات ارشد و مشورت با انجمن آثار ملي ايران به يک مجسمه ساز مشهور هندي به نام «راس بهادر مانزا» ارائه مي کند.

ساخت اين مجسمه به وزن دو و نيم کيلوگرم و ارتفاع بيش از ۲ متر در سال ۱۳۱۹ به پايان مي رسد. اما وقوع جنگ جهاني و صادر نشدن پروانه ترخيص آن از هند به ايران، نصب مجسمه را به تأخير مي اندازد. سرانجام با ارائه نقشه ترسيمي و ارسال نامه اي از سوي «رستم گيو» (رئيس انجمن زرتشتيان تهران) خطاب به نخست وزير وقت (احمد قوام) مجسمه حکيم فردوسي از جنس برنز از بمبئي هند آماده حمل به ايران مي شود. شهردار وقت تهران، تقاطع خيابان هاي فردوسي و شاهرضا را براي نصب آن در نظر مي گيرد و با ارائه نقشه ترسيمي «بيکاجي تاروپورلا» (معاون انجمن ايران ليک - انجمن شهر) و شهرداري تهران و آندره گدار (مدير کل باستان شناسي) ساخت پايه تنديس آغاز مي شود. در ۱۰ بهمن ۱۳۲۲ کلنگ بناي پايه مجسمه زده مي شود و سرانجام با کمک انجمن روابط فرهنگي ايران و هند و کوشش هاي کلنل کسترول و علي اصغر حکمت با دستور دولت وقت دومين تنديس حکيم فردوسي روز ۱۰ بهمن ۱۳۲۳ در محلي که از آن زمان به بعد نام ميدان فردوسي تهران را مي گيرد، نصب مي شود.

انتقال دومين مجسمه به دانشکده ادبيات تهران و جايگزيني ۲ مجسمه ديگر...

مجسمه ساخته شده توسط مجسمه ساز شهير هندي اندکي قبل از سال ۱۳۳۸ به روبه روي دانشکده ادبيات تهران منتقل شد تا به صورت موقت مجسمه اي ديگر از فردوسي در ميدان فردوسي تهران نصب شود. «فريدون صديقي» فرزند استاد ابوالحسن صديقي (پدر مجسمه سازي نوين ايران) در مورد اين مجسمه مي گويد: دومين مجسمه اي که در ميدان فردوسي به صورت موقت نصب شد بسيار زشت و داراي اشکالات آناتومي و ساختاري بود و اين مجسمه در سال ۱۳۳۸ با نصب مجسمه اي زيبا و تاريخي از پدرم ظاهرا به مشهد منتقل شد و اکنون در اختيار اداره ميراث فرهنگي استان خراسان رضوي است.

فريدون صديقي مي افزايد: ساخت سومين مجسمه ميدان فردوسي تهران سال ۱۳۳۷ از سوي انجمن آثار ملي در قراردادي به پدرم - استاد ابوالحسن خان صديقي - که در آن زمان در ايتاليا به سر مي برد، سپرده شد و اوايل سال ۱۳۳۸ ساخت آن به پايان رسيد. جنس اين مجسمه از سنگ مرمر (کاررا) و ارتفاع آن بيش از ۳ متر است.

در قسمت پايين اين مجسمه، پيکر کودکي «زال» تصوير شده و آن طور که در شاهنامه آمده «زال» به روي کوه قاف بزرگ شده بود که بر همين اساس من که از سوي پدرم مأمور نصب مجسمه بودم، تخته سنگي را با ۵۹ تن وزن از کوه الوند واقع در استان همدان با کمک مسئولان جابه جا و به تهران منتقل کردم و اين مجسمه روي اين قطعه سنگ نتراشيده نصب شد. نصب اين مجسمه خرداد ۱۳۳۸ به پايان رسيد و در حال حاضر اين مجسمه با وجود ۲ بار مرمت در سال هاي ۸۴ و ۸۸ در معرض عوامل فرسايشي و تخريب است و بايد با انتقال اين مجسمه به موزه و ساخت بدل آن به فکر نجات آن بود...»

پس از اين هشدارها در سال ۹۰ مدير اداره حجم سازمان زيباسازي تهران خبر از ساخت بدل مجسمه کنوني فردوسي واقع در ميدان فردوسي تهران داد و گفت: با ساخت موزه اي به نام شادروان صديقي تمام مجسمه هاي تاريخي تهران به اين محل انتقال مي يابند. با گذشت چندين ماه از اين وعده و با وجود قالب گيري و ساخت بدل اين مجسمه توسط «عبدا... حسام» (تکنسين ماهر مجسمه هاي قديمي) از جنس فايبر گلاس، مجسمه اصلي ساخته شادروان ابوالحسن خان صديقي همچنان در معرض فرسايش است و انتقال مجسمه اصلي به موزه و جايگزيني نسخه بدل (که بايد با رعايت تمام نکات ايمني و دقت صورت گيرد) هنوز عملي نشده است.

و ساير مجسمه هاي فردوسي در تهران...

مجسمه معروف ديگر از حکيم ابوالقاسم فردوسي از جنس برنز به ارتفاع ۷ متر و نيم ساخته «رضا ياراحمدي» در ساختمان جديد کتابخانه ملي تهران نصب شده است. پيشنهاد ساخت اين مجسمه را خود سازنده اثر به مسئولان وقت داد و علت انتخاب مجسمه فردوسي براي نصب در اين محل، اهميت اين حکيم در محافظت از زبان فارسي اعلام شده است.

از ويژگي هاي مهم اين مجسمه، حالت ويژه پيکره فردوسي است که در اين مجسمه وي دست را بر پيشاني برده و سايبان چشم گرفته و افق ادب فارسي را که در آن دوران و بدون تلاش هاي وي به خطر افتاده بود، نظاره مي کند. طبق منابع تاريخي، ريخته گري اين مجسمه را «نسيم عيسي اف» در باکو انجام داد و به گفته سازنده اصلي (ياراحمدي) علت ريخته گري اين مجسمه در باکو نبود امکانات کافي در ايران بوده است. اين مجسمه زيبا با هزينه اي بالغ بر ۸۵ ميليون تومان در باکو ريخته گري شد.

ديگر مجسمه فردوسي در تهران مجسمه اي بود که در محل قديم کتابخانه ملي نصب شد. اين مجسمه ساخته استاد ابوالحسن صديقي بود که به کتابخانه ملي هديه شد و در گذشته در تالار ورودي اين کتابخانه (در ساختمان قديم آن) در خيابان ۳۰ تير تهران قرار داشت. با جابه جايي اين ساختمان، ظاهرا مجسمه به طاقچه اي در پشت قفسه ها منتقل شد و ديگر در تالار ورودي ساختمان قرار ندارد. مجسمه ديگر حکيم ابوالقاسم فردوسي در محوطه کاخ نياوران تهران قرار گرفته است. اين مجسمه طبق اطلاعات اندک به دست آمده ساخته هنرمندي به نام «علي قهاري کرماني» است.

همچنين بزرگ ترين سرديس اين شاعر بزرگ و حماسه سرا توسط هنرمندي به نام «اميرمحمد قاسمي زاده» به ارتفاع ۱۸۰ سانتي متر در پارک المهدي (اطراف ميدان آزادي تهران) به صورت موقت نصب شد که قرار است در آينده در يکي از اضلاع ميدان آزادي تهران نصب شود.


و همه مجسمه هاي مهم حکيم فردوسي در زادگاهش و مشهد...

شادروان «محمدعلي جمال زاده» نويسنده بزرگ ايراني در کتابي به نام «خلقيات ما ايرانيان» نکته هاي جالبي از نصب مجسمه و ساخت بناي يادبود حکيم ابوالقاسم فردوسي در توس ذکر مي کند. از جمله اين که وي از «هنري گوبلوي» ايران شناس نقل مي کند که: «آندره گودار (رئيس اداره کل باستان شناسي ايران) هنگامي که در شهر توس بناي فردوسي را مي ساخته اند، تعداد زيادي از کارگران را ديده که به دور يک نفر جمع شده اند و آواز مي خوانند. او مي گويد: اين کارگران حدود ۲۰ نفر بودند و گرداگرد يک نفر ايستاده بودند که در آن زمان باسواد بودند و اشعاري از اين حکيم بزرگ خراساني را با صداي بلند زمزمه مي کردند و بعدا من فهميدم که تنها يکي از اين کارگران، ۲ هزار بيت از شاهنامه فردوسي را از حفظ داشته است...»

شايد يکي از مهم ترين و زيباترين مجسمه هاي فردوسي در ايران، مجسمه اي است که در مقبره فردوسي در شهر توس قرار دارد. اين مجسمه از سنگ مرمر کاررا است و ۱۸۵ سانتي متر ارتفاع دارد. اين مجسمه از ساخته هاي زيباي شادروان «ابوالحسن صديقي» است و از سال ۱۳۴۸ در آرامگاه فردوسي نصب شده است.


ديگر مجسمه حکيم توس در دانشگاه فردوسي مشهد نصب شده است. مجسمه اي ساخته شده از بتن مسلح به ارتفاع ۲ متر و ۲۰ سانتي متر و قاعده يک متر که هنرمندي به نام «علي رجبي مقدم» آن را با الهام از مجسمه فردوسي در آرامگاه حکيم، ساخته است. اين مجسمه به همت فرهنگسراي فردوسي و دکتر ياحقي مدير اين فرهنگسرا در ۲۵ شهريور سال ۱۳۸۵ در محوطه اين دانشکده نصب شده است.

ديگر مجسمه مهم حکيم فردوسي در مشهد، مجسمه اي است که از اين حکيم بزرگ و نام آور در ميدان فردوسي مشهد نصب شده است. اين مجسمه ساخته هنرمندي به نام «اسماعيل ارژنگ» است که از جنس برنز به ارتفاع حدود ۵ متر در سال ۱۳۳۰ در اين مکان نصب شده است.

مجسمه ديگري که از حکيم ابوالقاسم فردوسي با ابعاد ۱۲۳×۸۵ (سرديس) از جنس برنز ساخته شده است، مجسمه اي است که هنرمندي به نام «محمدحسن ارژنگ نژاد» آن را ساخته است و در سال ۱۳۵۰ اين سرديس در بوستان ملت (پارک ملت) مشهد نصب شده است. مجسمه اي از حکيم ابوالقاسم فردوسي نيز در بولوار فرودگاه مشهد در اقامتگاه (کمپ) باباقدرت قرار دارد که اطلاعات کاملي از آن در منابع موجود نبود و همين قدر مي دانيم که اين مجسمه از سنگ ساخته شده است.

در سال هاي اخير نيز اخباري از ساخت مجسمه هايي از حکيم ابوالقاسم فردوسي و نصب آن در مشهد به صورت پراکنده مخابره مي شود. از آن جمله رونمايي از مجسمه حکيم ابوالقاسم فردوسي در فرهنگسراي بهشت مشهد که به گفته معاون فرهنگي و اجتماعي شهرداري (حسين شادکام) به وزن هزار و ۲۰۰ کيلوگرم و ۲۲۰ سانتي متر ارتفاع حاصل تلاش چند پيکر تراش مشهدي است.

به گفته وي پروژه ساخت تنديس و مجسمه هاي مفاخر در مشهد به سفارش فرهنگسراي بهشت براي نصب در بوستاني به همين نام انجام مي شود.

همچنين خبر ديگري در سال ۱۳۹۰ حکايت از اين دارد که تنديس هايي از شاعر حماسه سراي ايران بر آب نماهاي جديد در آرامگاه اين شاعر ساخته و نصب مي شود. مدير پايگاه ميراث فرهنگي توس (هاشم اعتمادي) مي گويد: اين تنديس ها روي آب نماهاي جديد نصب مي شود...

ساير مجسمه هاي فردوسي در ايران

در برخي شهرهاي ايران نيز مجسمه هايي از حکيم ابوالقاسم فردوسي ساخته و نصب شده است. شايد يکي از مشهورترين مجسمه هاي فردوسي در سال هاي اخير به وسيله يک مجسمه ساز اهوازي به نام «عبدالعلي قسامي» از يک سنگ ۱۰ تني تراشيده شده است. اين هنرمند در گفت وگو با ايسنا درباره اين مجسمه گفته است: ساخت اين مجسمه فردوسي بيش از ۴ هزار ساعت وقت برده و قرار بوده است که شهرداري اهواز اين مجسمه را خريداري کند که هنوز وضعيت آن مشخص نيست.»

تلاش براي ساخت پيکره حکيم فردوسي از سنگ ممتاز «ني ريز» از سال ۸۷ توسط اين هنرمند اهوازي آغاز شد و هم اينک ساخت اين مجسمه ۷ تني با ۳ متر و نيم ارتفاع به پايان رسيده و قرار است مجسمه در يکي از ميادين اصلي اهواز نصب شود. مجسمه هايي از فردوسي در نقاط مختلف ايران هم وجود دارد که البته هيچکدام به نام و ارزش هنري مجسمه هاي مذکور در اين مطلب نمي رسد.

مهم ترين مجسمه هاي فردوسي در نقاط مختلف جهان ايتاليا

اين تنها ما ايراني ها نيستيم که از فردوسي مجسمه ساخته ايم و در ميدان هاي بزرگ شهرهايمان آن ها را قرار داده ايم. آوازه شاعر حماسه سرا يک آوازه جهاني است. براي همين است که مجسمه يک متر و ۸۵ سانتي متري وي از مرمر سفيد هم اکنون در پايتخت کشور ايتاليا قرار دارد. مجسمه نصب شده در ميداني واقع در پارک ويلا بورگزه در شهر رم ايتاليا، داستاني جالب دارد. ويلا بورگزه (Villa borghese) پارک طبيعي بزرگي در شهر رم است که ساختمان ها و موزه هاي مختلفي را در خود جاي داده است. اين پارک مشهور ۸۰ هکتار مساحت دارد و پس از پارک «دوريا پامفيلي» بزرگترين پارک شهر رم است.


تندیس فردوسی در ایتالیا


«دکتر منصور رستگار فسايي» در اين باره مي نويسد: «اين مجسمه اثر هنرمند بزرگ ايران شادروان ابوالحسن صديقي است که در ۲۰ ماه مي ۱۹۵۸ به رم برده شد و طي مراسمي نصب شد. علي اصغر حکمت (يکي از مسئولان فرهنگي وقت) در خاطرات خود از اين رويداد مي نويسد: روز سه شنبه 1329.3.30 شمسي در سر راه در يکي از ميدان هاي کوچک پارک ويلا بورگزه محل زيبايي به نام «فردوسي» موسوم به «پياتزا فردوسي» را ديدم و تصميم گرفتم که اعتباري براي سفارت ايران بفرستم تا مجسمه فردوسي را در آن جا نصب کنند.» حکمت پس از چند ماه 1329.5.25 در پي گيري اين موضوع مي نويسد: «... با «علي منصور» راجع به نصب مجسمه فردوسي در رم صحبت کردم. او مي گفت در نظر دارد ساخت مجسمه را در ايران انجام دهيم. گفتم: کار پرخرج و بي فايده اي است و در برابر هنرمندان شهير ايتاليا و رم اسباب افتضاح و سرشکستگي خواهد بود. بهتر است در همين جا (ايتاليا) بدهيد از روي مجسمه فردوسي، مجسمه اي درست کنند و در ميدان فردوسي پارک ويلا بورگزه نصب کنند...» حکمت در مهر ۱۳۳۷ برابر با ۹ اکتبر ۱۹۵۸ در رم با ابوالحسن صديقي ميهمان نصرا... فلسفي (رايزن فرهنگي ايران در رم) بود.

او (حکمت) مي نويسد: «پس از ناهار به آتليه آقاي صديقي رفتيم. مجسمه فردوسي ساخته بود که از مرمر سفيد بسيار زيبا و خوب تهيه شده بود و قرار شد همين مجسمه در رم نصب شود...»

اين مجسمه سرانجام در مراسمي با حضور نخست وزير، وزير فرهنگ و دانشمندان و مقامات ايتاليايي رونمايي شد. در اين مراسم به ابوالحسن خان صديقي «نشان عالي هنر» از کشور ايتاليا اهدا شد - کشور ايتاليا در بسياري از رشته هاي هنري ايتاليا سرآمد کشورهاي دنياست و نشان هنر گرفتن از هنرمندان ايتاليايي کاري بزرگ و ويژه است).

در اين مراسم وقتي نوبت سخنراني به شادروان ابوالحسن صديقي رسيد، وي خطاب به مقامات حاضر گفت: «تعجب مي کنم که چرا به جاي نشان شجاعت، نشان عالي هنر به من اعطا شد! زيرا در سرزمين مجسمه سازان بزرگي مثل ميکل آنجلو و لئوناردو داوينچي، کسي که از ايران بيايد و مجسمه حکيم فردوسي را در پايتخت آن (رم باستاني) نصب کند، شايسته نشان شجاعت است، نه نشان هنر!» مرحوم علي اصغر حکمت (وزير فرهنگ وقت) مي نويسد: «گوستينوس آمبروسي» پيکره ساز معروف ايتاليايي به هنگام بازديد از اين مجسمه در دفتر يادبود اين مراسم نوشت: «دنيا بداند! من خالق مجسمه فردوسي را «ميکل آنژ» (از بزرگان هنر نقاشي و مجسمه سازي) شرق مي دانم.»


جالب است بدانيم در سال هاي اخير نيز با توجه به اهميت اين اثر فاخر در پايتخت تاريخي ترين کشور اروپا و به دنبال درخواست ايرانيان مقيم و گردشگران ايراني که وجود اين تنديس در شهر رم را مايه مباهات ايرانيان مي دانند با پي گيري رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران، معاونت ميراث فرهنگي شهرداري رم مسئوليت مرمت اين مجسمه را با استفاده از يک گروه مجرب از استادان مرمت مجسمه ها در ايتاليا به مدت ۲ ماه انجام دادند و بر اساس توافقات به عمل آمده با شهرداري رم مقرر شد از اين پس هر سال اداره پارک هاي شهر رم با بازبيني و بررسي وضعيت اين مجسمه، نسبت به جلوگيري از تخريب ناشي از شرايط آب و هوايي ايتاليا اقدام کند.

آلمان

فکر ساخت مجسمه فردوسي و نصب آن در آلمان در سال ۱۳۸۶، نمود پيدا کرد. در اين سال پس از مذاکره نمايندگاني از ايران و آلمان قرار شد يک ميدان در شهر «فردريش هافن آلمان» به نام فردوسي نامگذاري شود و مجسمه اي با مسئوليت «استاد اسفنديار ايمان زاده» توسط بنياد فردوسي ايران نصب شود.

۲ سال بعد در سال ۸۸ هم خبري به روي خروجي برخي خبرگزاري ها مخابره شد که نشان از نصب اين مجسمه در آلمان داشت.

فرانسه

رئيس بنياد فردوسي در سال ۹۰ از مذاکرات رضايت بخش در مورد نصب مجسمه حکيم ابوالقاسم فردوسي در کشور فرانسه خبر داد. دکتر توسي وند گفت: اين مجسمه با توافق مسئولان فرهنگي ايران و فرانسه در ساختمان يونسکو در پاريس نصب مي شود.

انگلستان

تنديس فردوسي شاعر نامدار ايران همزمان با هزارمين سال پايان سرودن شاهنامه در دانشگاه آکسفورد انگلستان نصب و رونمايي شد. رسول موحديان (سفير جمهوري اسلامي ايران در لندن) علي محمد حلمي (رايزن فرهنگي سفارت ايران) پروفسور نيل چالمرز (رئيس دانشکده وادهام) پروفسور ملويل (از فردوسي شناسان دانشگاه کمبريج) و جمعي از شخصيت هاي علمي و دانشگاهي در اين مراسم حضور داشتند.

اين تنديس به سفارش رايزني فرهنگي سفارت جمهوري اسلامي ايران در لندن و توسط مهرانه قهاري (هنرمند ايراني مقيم انگلستان) ساخته شد و به صورت دائمي در کتابخانه فردوسي دانشکده وادهام دانشگاه آکسفورد انگليس نصب شد.

تاجيکستان

تنديس و مجسمه فردوسي در کشور تاجيکستان همزمان با هفته فرهنگي ايران با حضور هنرمندان و ميدان فرهنگي و وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي (دکتر سيدمحمد حسيني) و مدير موزه ملي تاجيکستان (دکتر شريف) رونمايي شد. اين مجسمه ساخته هنرمند ايراني «افشين اسفندياري» است در ارتفاع ۲ و نيم متر (با پايه) به جاي مجسمه «لنين» در جنوب غربي شهر «دوشنبه» [پايتخت تاجيکستان] در خياباني به نام «فردوسي» نصب شد و نام «حکيم ابوالقاسم فردوسي» به رسم الخط فارسي زير آن نوشته شده است.

بوسني

مجسمه اي در اندازه ۲ و نيم متر از فردوسي ساخته افشين اسفندياري در مرکز علمي و فرهنگي شهر «سارا يه وو» کشور بوسني نصب شد. به گزارش پايگاه تحليلي خبري ايران بالکان (ايربا) مراسم رونمايي از اين تنديس با حضور طراح و سازنده اثر (اسفندياري) رئيس جشنواره جهاني سارايوسکازيما (دکتر ابراهيم اسپاهيچ)، رايزن فرهنگي ايران در بوسني و جمعي از مسئولان و هنرمندان بوسني برگزار شد.

منابع و مآخذ:

فصلنامه پاژ (شماره هاي ۷ و ۸) - وبلاگ استاد دکتر منصور رستگار فسايي - فردوسي نامه فرديسنان صفحات ۴۵ تا ۵۲ - نشريه مهرگان خورشيدي (شماره يک) - هفته نامه چلچراغ (شماره ۳۴۰) و سايت هاي خبري و تحليلي: خبرگزاري دانشجويان - فارس - تابناک - عصر ايران - جهان نيوز - بانک اطلاعات نشريات کشور - همشهري آنلاين و سايت مديريت امور هنري شهرداري مشهد - سايت اخبار مشهد و...

 

اولین مجسمه میدان فردوسی چه زمانی و چگونه در میانه میدان نشست؟

 
 
  ایسنا -52 سال و سه ماه و نه روز است که رو به جنوب ایستاده‌ای و خیره نگاه می‌کنی، به کجا؟ یا به چه؟ بگو چشم به راه چه‌ چیز یا چه کسی هستی که هنوز پیدا نکرده‌ای‌اش؟ حتما از سیر تحولات این سرزمین و این شهر، متعجب نیستی؛ چون حکیمی؛ حکما دانا‌تر از آنند که فردا‌ها مایه حیرتشان شود. پس چرا سالهاست که به جنوب خیره شده‌ای و پلک نمی‌زنی جناب حکیم؟ در انتظار تولد زال دیگری هستی یا خسته‌ای از به قهقرا رفتن زبان شیرین پارسی؟ شاید تو هم انتظار ساخت موزه‌ای را می‌کشی که شایسته نگهداری از تندیست باشد؟ شاید به فرصت‌های سوخته نگاه می‌کنی و از سهل‌انگاری‌ها دلخوری یا از اینکه حالت وخیم است و توی این شهر شلوغ صدایت به گوش کسی نمی‌رسد، نگرانی!

بیا و یکبار دیگر هم فریاد کن جناب حکیم ابوالقاسم فردوسی و یادآوری کن که باید قدر تو را بدانیم و به ما یادآوری کن که اگر مجسمه فردوسی نباشد، فردوسی برای بسیاری از ما در این شهر می‌شود فقط یک اسم روی یک میدان توی یک شهر مثل تهران، همین و بس!

 میدان فردوسی تهران که روزگاری یکی از مهم‌ترین میادین پایتخت بوده، تاکنون سه مجسمه از این شاعر نامدار را در دل خود جای داده است. نخستین مجسمه فردوسی، دهم مهرماه سال 1324 هجری شمسی، یعنی درست شصت و شش سال پیش، همزمان با جشن مهرگان ایرانیان باستان، در میانه میدان فردوسی نشست و طی مراسمی در همین مکان، از آن رونمایی شد. پیشنهاد ساخت این مجسمه از سوی جمعی از پارسیان هند و در ایام مراسم جشن هزارمین سال تولد فردوسی و افتتاح آرامگاه این شاعر نامدار پارسی، در سال 1305 مطرح و با موافقت مسوولان انجمن آثار ملی، توسط راس بهادر ماترا ـ مجسمه ساز شهیر هندی ـ ساخته شد.
 
اگرچه ساخت این مجسمه دو متری که حدود 5/2 تن وزن دارد، در سال 1319 به پایان رسید، اما به دلیل مشکلات ناشی از بروز جنگ جهانی اول، اهدای آن به ایران تا اواخر سال 1323 به تاخیر افتاد. اما بالاخره کلنگ بنای پایه مجسمه، در بهمن ماه سال 1323 به زمین خورد تا درست هشت ماه پس از آن، هدیه پارسیان هند در تهران جلوس کند.

 تا پیش از سال 1338 که سومین مجسمه میدان فردوسی و ثمره کوشش مرحوم استاد ابوالحسن‌خان صدیقی ـ پدر مجسمه‌سازی نوین ایران ـ در این میدان جای بگیرد، مجسمه هندی به رو‌‌به‌روی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران منتقل و یک مجسمه دیگر از این شاعر ملی برای مدتی کوتاه در میدان فردوسی نصب شد.
 
فریدون صدیقی، فرزند استاد ابوالحسن خان صدیقی که مجسمه دوم میدان فردوسی را کریه و دچار اشکالات آناتومی و ساختاری می‌داند، با بیان اینکه مجسمه دوم ظاهرا به مشهد منتقل و در اختیار اداره میراث فرهنگی این شهر قرار دارد، درباره سومین مجسمه میدان فردوسی که توسط پدر وی ساخته شده و اکنون سالهاست از ارتفاع 12 متری نظاره‌گر فراز و نشیب‌های زندگی پایتخت‌نشینان است، به ایسنا گفت: ساخت این مجسمه در سال 1337 و از سوی انجمن آثار ملی طی قراردادی به استاد ابوالحسن‌خان صدیقی که در آن زمان در ایتالیا به سر می‌برد سپرده شد و اوایل سال 1338 نیز، کار ساخت آن به پایان رسید.

 فریدون صدیقی با بیان اینکه جنس این مجسمه، سنگ مرمر کارارا و ارتفاع آن بیش از سه متر است، درباره شمایل مجسمه توضیح داد: در قسمت پایین این مجسمه، پیکر کودکی زال ـ از شخصیت‌های شاهنامه ـ تصویر شده است. آن طور که در شاهنامه آمده است زال بر روی کوه قاف بزرگ شد، بنابراین پایه مجسمه به صورت یک تخته سنگ طبیعی که حاکی از داستان زندگی زال است، تهیه شد.

 وی که از سوی پدر، مامور نصب مجسمه فردوسی بود، ادامه داد: بر همین اساس برای پایه مجسمه، تخته سنگی با 59 تن وزن از کوه الوند واقع در استان همدان جدا و به تهران منتقل شد و بالاخره کار نصب مجسمه فردوسی بر روی این قطعه سنگ نتراشیده انجام گرفت.

حال مجسمه فردوسی وخیم است

سومین و آخرین مجسمه نصب شده در میدان فردوسی از هفدهم خرداد سال 1338 تا همین حالا، میهمان گرامی پایتخت بوده و در این سال‌ها، هر ایرانی هنردوستی را سر ذوق آورده است و همه ما بار‌ها از دیدن این مجسمه، به زبان پارسی و شاعر نامدار ملی‌مان و به هنر دستان مرحوم استاد ابوالحسن خان صدیقی که گوستینوس آمبروزی ـ مجسمه‌ساز شهیر ایتالیایی ـ او را میکل‌آنژ شرق لقب داده است، به خود بالیده‌ایم.

 اما دیگرانی هم هستند که با تماشای این مجسمه محزون می‌شوند؛ آنهایی که به حال این اثر فاخر ملی دل می‌سوزانند و نگران ادامه روند تخریب بخشی از هویت شهر تهران، در غفلت مدیریت شهری هستند. محزون‌تر از همه شاید، فریدون صدیقی ـ فرزند استاد ابوالحسن‌خان باشد که دلش هم از کوتاهی در نگهداری این اثر باارزش و آسیب‌هایی که به آن رسیده و هم از نور‌پردازی نادرست مجسمه و بلندمرتبه سازی در حریم آن خون است.

وی با اشاره به اینکه آب و هوای تهران، بد‌ترین شرایط برای نگهداری از آثار اینچنینی است و نقش زیادی در فرسوده شدن این مجسمه دارد، به دو بار مرمت مجسمه فردوسی در سال‌های 84 و 88 توسط خودش اشاره کرد و افزود: در مرتبه دوم مرمت متوجه شدم که به دلیل فرورفتن زمین، شرایط آب و هوا و عواملی از این دست، وضعیت مجسمه وخیم است و اگر قرار است این مجسمه ماندگار باشد، باید هرچه زود‌تر آن را به مکان مناسبی که از عوامل فرسایشی به دور است، منتقل کرد.

 صدیقی با بیان اینکه پیش از مرمت، این مجسمه دچار آسیب‌های متعددی شده بود، گفت: در زمان مرمت مواردی نظیر شکسته شدن انگشت مجسمه در نتیجه آویزان کردن پوستر و سپس چسباندن آن با چسب بدون رعایت نکات علمی مرمت، ترک برداشتن مجسمه در نتیجه گرما و سرما و حتی پوشاندن آن با لایه کنیتکس و رنگ کردن آن مواجه بودم. با این وجود به دلیل ارتفاع مجسمه، از معرض برخی آسیب‌ها هم دور مانده و شاکله آن به خوبی حفظ شده است.

 
مجسمه‌های باارزش تهران به موزه منتقل می‌شوند اما وقتی که موزه ساخته شود!

 سیدمجتبی موسوی ـ مدیر اداره حجم سازمان زیباسازی شهر تهران ـ در گفت‌وگو با ایسنا، از جدیت شهرداری برای نگهداری از مجسمه فردوسی و دیگر آثار حجمی هویت ساز تهران نظیر مجسمه‌های خیام در پارک لاله، کوهنورد در میدان دربند، گرشاسب در میدان حر و امیرکبیر در مدرسه دارالفنون سخن گفت.

 موسوی با اشاره به قالبگیری مجسمه فردوسی توسط عبدالله حسام ـ تکنسین ماهر مجسمه‌های قدیمی و تهیه نسخه بدل این مجسمه از جنس فایبرگلاس، تاکید کرد: این اقدام به منظور جایگزینی مجسمه بدل در میدان فردوسی و نگهداری مجسمه اصلی در موزه‌ای که به این منظور احداث خواهد شد صورت گرفته، اما جایگزینی زمانی صورت می‌گیرد که موزه ساخته شده باشد. به گفته مدیر اداره حجم سازمان زیباسازی شهر تهران، مطالعات اولیه ساخت این موزه انجام شده اما هنوز مکان آن مشخص نشده است. موسوی وعده داد که با ساخت چنین موزه‌ای، نسبت به ساخت نسخه بدل کلیه مجسمه‌های باارزش شهر تهران اقدام و ترتیب انتقال نسخه‌های اصلی به موزه داده شود.
 
فریدون صدیقی هم که خودش پیشنهاد جایگزینی مجسمه بدل به جای مجسمه فردوسی را با شهرداری در میان گذاشته، از قول شهرداری برای ساخت موزه‌ای در تهران به نام استاد ابوالحسن‌خان و به منظور انتقال مجسمه‌های ارزشمند شهر خبر داد. اما توقع دارد که کار ساخت موزه خیلی زود‌تر از این‌ها به سرانجام رسیده باشد. او نگران است که کندی شهرداری در عمل به قول و وعده‌ای که داده، بشود حکایت نوشداروی بعد از مرگ سهراب!

وی ساخت نسخه بدل مجسمه فردوسی را اقدامی بجا دانست، اما از غفلت شهرداری درباره مجسمه اصلی و در عین حال تمرکز بر مراقبت دائم از نسخه بدلی که اکنون در باغ عین‌الدوله تهران نگهداری می‌شود، دلخور است. به اعتقاد فرزند استاد صدیقی، این اقدام شهرداری مثل این است که طلا را بفروشیم و به جای آن حلبی بخریم و بعد با همه توان از حلبی مراقبت کنیم!

او تکاپوی شهرداری برای ساخت نسخه بدل برخی مجسمه‌های با ارزش شهر را به آتشی تشبیه کرد که خیلی زود گر می‌گیرد و خیلی زود هم تمام می‌شود و حتی خاکستری از آن باقی نمی‌ماند.

 مجسمه میدان فردوسی علیرغم وعده‌ها در فهرست آثار ملی ثبت نشد

 فریدون صدیقی با اشاره به انتقادات بی‌ثمری که پیش از این به بلندمرتبه سازی و ساخت برج شاهنامه در حریم میدان فردوسی داشته است، توضیح داد: ثبت مجسمه فردوسی در فهرست آثار ملی نیز از دیگر وعده‌های محقق نشده است. وی خاطرنشان کرد: در صورتی که این مجسمه به عنوان اثر ملی ثبت شود، سازمان میراث فرهنگی می‌تواند درباره حریم آن تصمیماتی اتخاذ و از بلندمرتبه‌سازی که متاسفانه در حال حاضر انجام شده جلوگیری کند.

صدیقی همچنین از نحوه نور‌پردازی مجسمه فردوسی در اعیاد و مراسم شادی گلایه‌مند است و می‌افزاید: چراغانی و ریسه پیچ کردن مجسمه غیراصولی است و اصول نور‌پردازی استاندارد درباره مجسمه فردوسی اعمال نشده است ولی هیچ یک از این‌ها، به‌ اندازه روند نگران کننده فرسایش مجسمه دل ما را خون نکرده است.

نمودهای عینی غفلت از المان‌های هویت‌ساز پایتخت و کوتاهی نسبت به نگهداری از مجسمه‌های با ارزش آن، صدور مجوز تخریب و نوسازی برای بناهای تاریخی که گاهی تنها با مقاصد اقتصادی صورت می‌گیرد تاکنون زخم‌های زیادی را برای تهران و هویت شهرمان به جا گذاشته که قطعا هیچ المان مدرن یا مجسمه چینی نمی‌تواند جایگزین آنها شود و مبادا پیش بینی فرزند استاد ابوالحسن‌خان درست از آب دربیاید و موزه مجسمه‌های باارزش پایتخت، بشود نوشداروی بعد از مرگ سهراب! باشد که مسوولان امر هرچه سریع‌تر فکری اساسی برای این موضوع کنند.

 

 

داستان مجسمه‎های فردوسی در ایران و جهان

دکتر منصور رستگار فسایی
امریکا

ای نور چشم من سخنی هست گوش کن…
در سایت خبری تابناک، خواندم که: «سازنده‎ی مجسمه‎ی هفت ُتنی و سه متری فردوسی گفت از چهار سال پیش که ساخت این مجسمه به پایان رسیده است، هنوز اقدامی از طرف شهرداری اهواز برای خرید آن صورت نگرفته است، عبدالعلی قسّامی در گفتگو با ایسنا، منطقه‎ی خوزستان اظهار کرد، ساخت این مجسمه بیش از ۴۰۰۰ ساعت طول کشید و انتخاب لباس آن، سه ماه وقت برد، تا نهایتاً، ساخت این مجسمه به پایان رسید، وی گفت طی مکاتبه‎یی که که با شهرداری اهواز انجام دادم، قرار شد که شهرداری این مجسّمه را خریداری کند ولی هنوز وضعیت خرید نا مشخّص است … رمضان منجّزی از اعضاء شورای شهر اهواز گفت خرید این مجسمه در کمسیون فرهنگی شورای شهر تصویب شدده و فقط تصویب آن در صحن علنی شورا باید صورت بگیرد و شورای شهر و شهرداری با خرید این مجسمه، مشکلی ندارد و مشکل بر سر انتخاب مکان مجسمه است».
من که بیش از چهل سال است که مشتاقانه، هرچه را در‎باره‎ی فردوسی نوشیه می‎شود، می‎خوانم و یادداشت می‎کنم و نگه می‎دارم‎، ضمن این که از خواندن این خبر، متعجب شدم به یادم آمد که قبلاً چیزی در این باب خوانده‎ام، به یادداشت‎هایم مراجعه کردم و دیدم که آری، در یاد روز فردوسی، یعنی ۲۵ اردی بهشت امسال، آقای مجتبی کهستونی، سخنگوی انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان، پس از دیدار با این مجسمه‎ساز محترم در بندر ماه شهر، گزارشی منتشر کرده و نوشته‎اند که: هیچ انگیز‎ه‎ی دیگری جز عظمت و بزرگی نام ابوالقاسم فردوسی ما را به نزد این هنرمند چیره دست نکشاند. ملاقات با پیکرتراش هنرمندو توانایی که موفق شده از سنگی ۱۰ تنی، تصویر بزرگمردی در ادبیات و فرهنگ ایران زمین را ترسیم کند، بی شک نام عبدالعلی قسامی معروف به«سهی» که در شاعری، نقاشی و خوشنویسی هم دستی دارد، در کنار مجسمه سازی او، در آینده‎ی این سرزمین طنین‎انداز خواهد شد. حاصل سی و اندی سال انزواطلبی و گوشه نشینی به سرانجام رساندن و خلق اثری شد که وی اگرچه از آن به فراوانی یاد نمی‎کند اما از منظر مخاطبانی چون من ارزش فراوانی دارند و باید در موقعیتی مناسب از آن پرده‎برداری شود. قسامی هنرمند پیکرتراش ساکن در ماهشهر در یک حرکت جالب از چهار سال پیش اقدام به خلق پیکری از ابوالقاسم فردوسی کرد. تلاش برای ساخت پیکر سه متری فردوسی از سنگ ممتاز نیریز تلاش خستگی ناپذیری بود که در سال ۱۳۸۷ شمسی به نتیجه رسید. درباره‎ی هر کدام از آثار عبدالعلی قسامی می‎توانیم حرف‎ها بزنیم اما ۲۵ اردیبهشت ماه که مصادف است با بزرگداشت حماسه سرای نامی کشورمان حکیم ابوالقاسم فردوسی‎، ما را بر آن داشت تا به ماهشهر برویم و در کارگاه وخانه‎ی این هنرمند، با پیکری عظیم مواجه شویم که خلق آن تنها توسط دستان یک هنرمند انجام پذیرفته بود. از زندگی عبدالعلی قسامی بیش از ۳۰ سال در ماهشهر می‎گذرد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مرودشت، آباده و شیراز پشت سر گذاشت. او فارغ‏التحصیل رشته زبان و ادبیات فارسی در اهواز و کارمند شرکت ملی صنایع پتروشیمی ماهشهر است. او در رشته خوشنویسی شاگرد «عباس اخوین» بوده و تا به حال مجموعه شعری تحت عنوان «اشک گل رز» چاپ و منتشر کرده است…. ».
من هیچ یک از این آقایان را نمی‎شناسم و هیچوقت هم در‎باره‎ی مجسمه‎سازی‎، مطالعه‎ی خاصی نداشته‎ام و این مقاله را نیز با مراجعه به سایتهای مختلف نوشته‎ام تا نکته‎یی را خاطر نشان کنم که اگر این مجسمه، براستی از ارزش و اعتبار هنری مورد پذیرش متخصصان بر خوردار باشد، نباید چهار سال در گوشه‎یی از سرزمین ما خاک بخورد و مورد عنایت مسؤولان محترم شهر فرهنگ‎پروری چون اهواز که قدمت تاریخی و سهم آن در تمدن و فرهنگ غرب ایران و تحکیم وحدت ملی ما برکسی پوشیده نیست، قرار نگیرد، من مطمئن هستم که همچنان که یکی از اعضاء محترم انجمن شهر اهواز گفته‎اند، بزودی کار خرید و نصب این مجسمه، به وسیله شهرداری اهواز به انجام می‎رسد و این مجسمه در جایی مناسب نصب می‎شود تا یاد آور احترام مردم این دیار به مردی باشد که نماد مقاومت و استواری ما ایرانیان است چه خراسانی باشیم و چه خوزستانی و چه فارسی، همه درس میهن‎دوستی را از فردوسی آموخته‎ایم و او آموزگار همه‎ی ما ایرانیانی است که وجب به وجب خاک مقدس خویش را پاس می‎داریم. برای آن عزّت و احترام قایل هستیم، مخصوصاً مردم دلاور خوزستان، که همیشه همانند پهلوانان بزرگ شاهنامه‎ی فردوسی‎، پاسدار مرز و بوم بزرگ خویش بوده‎اند و از پیش از دوران ساسانی که مداین مرکز بزرگ فرمانروانی و جهانگیری ایرانیان بود، و دانشگاه گندی شاپور مرکز علمی چهان به شمار می‎آمد، تا دوران دفاع مقدس که این منطقه در نوک تاخت و تاز دشمنان ایران قرار داشت، پیوسته با جان و دل، از مرزهای ایران زمین دفاع کرده‎اند و حماسه‎ها آفریده‎اند و فرهنگ‎آفرینی کرده‎اند و این که هنوز، در روزگار ما هنرمندی در گوشه‎یی از ماه شهر، مجسمه‎ی فردوسی را می‎سازد، بازتاب معنی دار همین نوع علاقه‎ی پایدار به یک پارچگی و عظمت ایران و فرهنگ آن است که در نتیجه‎ی آن، روزی فردوسی ظهور می‎کند و شاهنامه را می‎آفریند و روزی دیگر، خود را در رنج چند ساله‎ی هنرمندی خوزستانی با ساختن مجسمه‎ی فردوسی آشکار می‎کند و نشان می‎دهد و همه‎ی مارا امیدوار می‎سازد که هنوز درکی روشن و زنده از ارزشهای شاهنامه و فردوسی و در بقاء تمدن و فرهنگ ایران زمین و زبان و ادبیات آن، درگوشه و کنار این سرزمین بزرگ وجود دارد، در جایی خواندم که سالها پیش، از حسنین هیکل روزنامه نگار و نویسنده بزرگ مصری پرسیدند: «چرا شما که صاحب یک سرزمین باستانی بودید و اهرام و فراعنه و ابوالهول داشتید، زبان و فرهنگ کهن خود را از دست دادید و امروز همه به زبان عربی صحبت می‎کنید؟». او در پاسخ گفت: «چون ما فردوسی نداشتیم». اینک، خوب به گفته‎ی بالا بیندیشیم و بپذیریم که ما امروزه، بیش از هر زمان دیگری، احتیاج داریم که در سراسر شهرهای ایران، مجسمه‎ی فردوسی را به عنوان نماد وحدت ملی و اجتماعی ایران، نصب کنیم تا فرزندان ایران، با شناخت فردوسی و میراث‎فرهنگی بی‌نظیر وی، آنچه را او می‎اندیشید، بشناسند و بقای ملی و فرهنگی فردای ایرا ن را تضمین کنند، به یاد بیاوریم فرجام رنجی را که فردوسی به سی سال کشید و قدر آن را نشناختند و داستان آن، داستان تاریخ شد، نسل ما نباید کاری کند که آیندگان، ما را به خاطر کوتاهی در ادای احترام به فردوسی، سرزنش و ملامت کنند.
شاید لازم باشد که بدانیم، توجه به ساخت مجسمه‎ی فردوسی، از هفناد و پنج سال پیش درایران وخارج از آن، همزمان با جشن‎های هزاره‎ی فردوسی آغاز شد و شادروان استاد ابوالحسن‌صدیقی چند مجسمه از فردوسی ساخت، یکی در طوس، یکی در میدان فردوسی تهران، دیگری در تالار ورودی کتابخانه ملی وقت (در خیابان ۳۰ تیر) و چهارمی در میدان ویلابورگز رم پایتخت ایتالیا قرار داده شد و در مراسمی با حضور نخست وزیر، وزیر فرهنگ و دانشمندان و مقامات ایتالیای آن روز، به او نشان عالی هنر اعطا شد و در ایتالیا ـ که در رشته‎های گوناگون هنری، سرآمد کشورهاست ـ نشان هنر گرفتن، کار هر کسی نیست وقتی نوبت سخنرانی به ابوالحسن صدیقی رسید، خطاب به مقامات آنجا گفت: «تعجب می‎کنم که چرا به جای نشان شجاعت، نشان عالی هنر به من اعطا شد! زیرا در سرزمین مجسمه‎سازان بزرگی مثل میکل آنجلو و داوینچی، کسی که از ایران بیاید و مجسمه حکیم فردوسی را در پایتخت روم باستانی بگذارد، شایسته‎ی نشان شجاعت است، نه هنر!» در آن هنگام شادروان علی اصغر حکمت شیرازی، وزیر فرهنگ بود و در ضمن خدمات بزرگی که به ایرانیان کرد، یکی هم برگزاری نخستین کنگره‎ی بین‎المللی هزاره‎ی فردوسی بود.
در سال ۱۳۱۳ شمسى، به مناسبت تقارن این سال با هزارمین سال تولد فردوسى، در تهران کنگره‏اى تشکیل شد که مسلماً فکر و اندیشه آن زاده ذهن وقّاد حکمت بود. این کنگره که نخستین کنگره‎ی علمى جهانى، در ایران، به شمار مى‎آید کنگره‎ی هزاره فردوسى است که در ساعت ۹ صبح پنج‏شنبه ۱۲ مهر ۱۳۱۳ با حضور هشتاد و سه نفر از دانشمندان سرشناس ایرانى و خارجى، در تالار دارالفنون تهران تشکیل شد، فروغى نخست‏وزیر، این کنگره را افتتاح کرد و خطابه‏اى ایراد کرد و سپس حکمت به زبان فرانسه خوش‏آمد گفت و هیأت رئیسه کنگره انتخاب شدند و شادروان حسن اسفندیارى به ریاست کنگره برگزیده شد و کنگره کار خود را آغاز کرد و این کنگره در روز سه‏شنبه ۱۶ مهرماه پایان یافت.
حکمت در کتاب سى خاطره‎ی خود در این‏باره مى‎نویسد: «… یکى از هنرهاى شریف فروغى، فردوسى و سعدى‏شناسى او بود و کمتر کسى به قدر او، در شاهنامه و دیوان کلیات شیخ شیراز، بحث و فحص کرده است، این بنده افزون از پنجاه سال قبل، وقتى که در میسیون امریکایى، جوان طلبه بودم، براى نخستین‏بار به زیارت آن استاد بزرگوار نائل گردیدم [و آن‏] در مجلس سخنرانیى بود که در تالار آن مدرسه، ایراد مى‎فرمود، موضوع سخن او در باب فردوسى و شاهکار بزرگ او بود. باز خود این بنده نویسنده شاهد و گواه هستم … که در جشن هزاره فردوسى که در مهرماه ۱۳۱۳ در تهران و طوس منعقد گردید، وى از روى عشق و علاقه قلبى به برپا کردن آن جشن و ساختن آرامگاه باشکوه فردوسى، اهتمام و کوشش مى‎فرمود که اگر او نبود، این خدمت خطیر انجام نمى‎گرفت و پس از آن جشن بود که اولین مجموعه منتخبات شاهنامه را تألیف کرد (حتى آخرین جزوه خلاصه شاهنامه را در بستر مرگ ملاحظه و تصحیح کرده و به مطبعه فرستاد …).
«این جشن یکى از رویداد‎هاى مهم فرهنگى قرن و بدون تردید مهمترین و علمى‏ترین کنگره‏اى بود که در ایران معاصر برگزار شده است چرا که مشاهیر فرهنگ و ادب که در آن گرد آمده بودند، هیچ‏گاه و در هیچ جاى دیگر جهان معاصر کنار هم ننشسته‏اند، در آن کنگره که در عین حال نخستین اجتماع بزرگ علمى در ایران معاصر بود، ۴۰ تن ایران‏شناس بزرگ از ۱۷ کشور خارجى و ۴۰ تن از دانشمندان و ادیبان ایرانى شرکت داشتند و به مدت ۵ روز از ۱۲ تا ۱۶ مهر ۱۳۱۳ سخنرانیهایى در تالار دارالفنون ارائه کردند … على‏اصغرخان حکمت شیرازى وزیر فرهنگ همه برنامه‎هاى این مراسم را تدارک دیده بود و علاوه بر ایران در پاریس و لندن، رم و مسکو و برخى از شهر هاى اروپا و آسیا نیز جلسات سخنرانى و بحث درباره‎ی فردوسى و شاهنامه ترتیب داده بود…» از آن سال به بعد فردوسی و خدمات وی در معرض توجه ایرانیان و جهانیان قرار گرفت و مجسمه‎های متعددی ساخته و در شهر‎های مختلفی نصب شد که مجسمه‎ی ساخت آقای قسامی آخرین آنهاست و ما به چند نمونه از آن اشاره می‎کنیم:
۱ـ نخستین مجسمه‎ی فردوسی در باغ نگارستان تهران
آقای محمد حسین نعمتی در وبلاگ فرارو می‎نویسند: درسال ۱۳۱۳شمسی، زمانی که علاقه‌مندان به فرهنگ ملی ایران تلاش می‌کردند به نحوی در کنگره بین‌المللی فردوسی شرکت کنند، ۴۱۰ دانشجوی ایرانی مقیم فرانسه هر کدام از ۲۰ تا ۱۰۰ فرانک اهدا کردند تا با جمع‌آوری این مبالغ مجسمه‌ای از فردوسی بسازند و با تقدیم آن به این کنگره به‎گونه‌ای نقش خود را از فرسنگ‌ها راه دور در بزرگداشت یاد شاعر حماسه‌سرای ایران ایفا کنند. هیچ امیدی نبود تا با ۱۵ هزار فرانک جمع‌آوری شده، استاد مجسمه‌ساز معروف فرانسه «لرنزی» با این دانشجویان همکاری کند. اما پس از آن که جمعی از دانشجویان هدف‌ خود را برای لرنزی بیان نمودند و از مبلغ اندک پس‌اندازشان صحبت کردند، وی برخلاف تصور آنان قبول کرد مجسمه فردوسی را بسازد. دکتر «ابراهیم چهرآزی»، متخصص اعصاب و روان و نماینده دانشجویان که قصد داشتند به هر نحو در کنگره بین‌المللی فردوسی همکاری کنند، به درخواست لرنزی، مجسمه‌ساز، شعرهای فردوسی را برای او خواند تا این استاد بتواند با الهام از اشعار حماسی فردوسی تصویری از چهره او را طراحی کند. شعرخوانی چهر‌آزی برای لرنزی هفته‌ها طول کشید تا این که استاد توانست به طرحی از چهره شاعر حماسه‌سرای ایرانی برسد. مجسمه ساخته و برای برگزاری کنگره بین‌المللی فردوسی به تهران فرستاده شد، و آن را در محوطه‎ی دانشکده ادبیات تهران (پشت بهارستان) در فضایی که به گلگشت فردوسی معروف شد، نصب کردند. این مجسمه از آن روز تاکنون که در حدود ۷۰ سال از تاریخ نصب آن می‌گذرد، همچنان در فضای باز محوطه باغ نگارستان پایدار ایستاده است.
مجسمه‌های فردوسی را اگر چه پیش از این با نام استاد ابوالحسن صدیقی می‌شناختند و مجسمه‌سازان دیگر نیز برای ساخت چهره فردوسی از طرح به ثبت رسیده استاد بهره می‌جستند اما مجسمه فردوسی ساخته شده توسط «لرنزی»، گویی تنها اثری است که در ایران چهره‌ای دیگر از فردوسی را به نمایش گذاشته که نتیجه برداشت این استاد فرانسوی از شاعر حماسه ـ سرای ایران است. از طرف دیگر این مجسمه تاریخی را با خود حمل می‌کند که نشان از علاقه‌ جمعی از دانشجویان ایرانی مقیم فرانسه به وطن دارد. دکتر باستانی پاریزی نیز در کتاب «شاهنامه آخرش خوش است» از صفحه ۳۵۶ تا ۳۸۰ فهرست اسامی آن ۴۱۰ دانشجو را به همراه شرح فعالیت‌شان در ساخت مجسمه، آورده است.
(باغ نگارستان از باغ‌های قدیمی تهران است که در ۱۲۲۲ ق‌، به دستور فتحعلی‌شاه به شکل هشت گوش با شاه‌نشین‌هایی به سبک دوره زندیه ساخته و با گچ بری‌های زیبایی مزین شده است‌. این باغ از غرب تا خیابان صفی‌علی‌شاه و از شرق تا دروازه دولت امتداد داشت و درب بزرگ آن به میدان بهارستان فعلی باز می‌شد. دانشکده علوم اجتماعی از سال۱۳۴۱ تا ۱۳۷۰ در این محل دایر بود. در مقابل درب ورودی ساختمان مرکزی‌، از شمال‌، مجسمه شاعر حماسه‌سرای ایران‌، فردوسی‌، مشاهده می‌شود. این مکان از قدیم به گل گشت فردوسی نیز معروف بوده است.
۲ـ مجسّمه‎ی فردوسى در رم پایتخت ‏ایتالیا، در میدان ویلابورگز
این مجسمه که ۱۸۵ سانتیمتر ارتفاع دارد و از نرنر سفید ساخته شده است، کار استاد صدیقی است که در ۲۰ ماه مه۱۹۵۸ به رم برده شد و طی مراسمی در یکی از میدانهای رم نصب شد، شادروان علی اصغر حکمت شیرازی، در خاطرات روز سه‏شنبه ۱۳۲۹/۳/۳۰ خود که در رم به تحریر درآورده است، مى‎نویسد: «بعد از ساعتى به منزل مراجعت کردیم. در سر راه در یکى از میدانهاى کوچک ویلابورگز، محلّ زیبایى که به نام «فردوسى» موسوم است به «پیاتزا فردوسى» قدرى گردش کرده، تصمیم گرفتم که ان‏شاءاللّه اعتبارى براى سفارت ایران بفرستم تا مجسمه فردوسى را در آنجا نصب نمایند».

حکمت این فکر را دنبال مى کند و در خاطرات روز ۱۳۲۹/۵/۲۵ خود مى‎نویسد: «… با على منصور راجع به نصب مجسمه فردوسى در رم ‏صحبت کردم. مى‎گفت در نظر دارم مجسمه را در ایران بدهم درست کنند. گفتم کار پرخرج و بى فایده‏اى است و در برابر آرتیستهاى شهیر این شهر اسباب افتضاح و سرشکستگى خواهد بود، بهتر است در همین‏جا بدهید از روى مجسمه فردوسى درست کنند و در میدان فردوسى در ویلابورگز نصب کنند و ممکن است که از انجمن آثار ملى هم کمک شود….».
حکمت در مهرماه ۱۳۳۷ سرگرم تهیه نطقى بود که در هنگام افتتاح مجسمه‎ی فردوسى در رم مى باید ایراد مى‎کرد… و در روز هفدهم مهر ۱۳۳۷ برابر با نهم اکتبر ۱۹۵۸ در رم با آقاى ابوالحسن صدیقى مجسمه‏ساز که از دوستان قدیم او بود، مهمان نصراللّه فلسفى رایزن فرهنگى ایران در رم بود و در این‏باره مى‎نویسد: «بعد از ناهار به آتلیه آقاى صدیقى‏ رفتیم، مجسمه فردوسى را که از مرمر سفید ساخته‏اند که به شهر رم اهدا شود، مشاهده کردیم، بسیار خوب و زیبا تهیه شده است….».

گوستینوس آمبروزی مجسمه‌ساز ایتالیایی با دیدن این مجسمه چنان تحت تأثیر قرار گرفت که در دفتر یادبود نوشت: دنیا بداند، من خالق مجسمه‎ی فردوسی را میکل‎آنژ ثانی شرق شناختم. میکل آنژ بار دیگر در مشرق زمین متولد شده ‌است، این مجسمه در پارک ویلا‎بورگزه (Villa borghese) در شهر رم ایتالیا قرار دارد. ویلا‎بورگزه (Villa borghese) پارک طبیعی بزرگی در شهر رم است که شامل ساختمانها، موزه‏ها و از جمله موزه‏ی گالریا بورگزه galleria borghese می‎باشد. این پارک با مساحتی حدود ۸۰ هکتار، بعد از پارک ویلا‏دوریا پامفیلی (Villa doria pamphili) بزرگترین پارک شهر رمه. باغهای این پارک برای ویلای‎بورگزه روی تپه پرینچانا (Villa borghese princiana) توسط معماری به نام فلامینیو پونتزیو (Flaminio ponzio) ساخته شد و شیفیونه بورگزه (Scipione Borghese) در سال ۱۶۰۵ آن را توسعه داد، در اوایل قرن نوزدهم این پارک بازسازی شد و سال ۱۹۰۳ هم به پارک عمومی تبدیل شد.
۳ـ مجسمه‎ی فردوسی در طوس که ساخته‎ی استاد صدیقی است، به ارتفاع ۱۸۵ سانتیمتر که در سال ۱۹۶۹ ساخته شده است و اینک در طوس و آرامگاه فردوسی قرار دارد به گفته‎ی آقای فریدون‎ صدیقی در مصاحبه باسایت هفت سنگ ‎که در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۸۳ منتشر شده است، استاد صدیقی این دومین مجسمه خود را از فردوسی با همان شکل و شمایل مجسمه‎یی که بری میدانی در رم ایتالیا ساخته بود، برای آرامگاه فردوسی ساخت و این درست در هنگامی بود که فریدون صدیقی، فرزندش هم سرگرم ساختن و نصب نقوش برجسته‌ی داخل آرامگاه فردوسی بود به سال ۱۳۵۰. البته در گذر این سال‌ها مجسمه‌های دیگری هم ساخت.
این مجسمه از مرمر ساخته شده و ۱۸۵ سانتیمتر ارتفاع دارد و در سال ۱۹۶۹ ساخته شده است.
۴ـ مجسمه‎ی فردوسی در تالار ورودی کتابخانه ملی (‎در خیابان ۳۰ تیر) این مجسمه را استاد صدیقی را به کتابخانه‎ی ملی ایران هدیه داده بود، با جابجایی ساختمان، به نوشته‎ی یکی از سایتها، به طاقچه‎ای در پشت قفسه‎ها منتقل شده و دیگر در تالار ورودی جای ندارد.
۵ ـ مجسمه‎ی فردوسی اهدایی پارسیان هند
این مجسمه از روز ۱۰مهر ماه ۱۳۲۴ در میدان فردوسی نصب شد و تا اندکی پیش از روز ۱۷ خرداد ۱۳۳۸که مجسمه‎ی جدید فردوسی، کار استاد صدیقی به جای آن در میدان فردوسی نصب شد، در آن جا بود و از آن به بعد به دانشکده‎ی ادبیات تهران منتقل شد و در محوطه‎ی آن دانشکده نصب شد که تا هنوز آن جاست. در دیوان بهار ذیل عنوانِ «مجسمه‎ی فردوسی» می‎خوانیم: روز دهم مهرماه ۱۳۲۴ خورشیدی، از مجسمه‎ی فردوسی که از طرف پارسیانِ هند اهدا شده بود، در میدان فردوسی شهر تهران پرده‎برداری شد.
«بهار» این قصیده را بدان مناسبت ساخت و در همان مجلس خواند.
مهرگان آمد به آیین فریدون و قباد
وز فریدون و قباد اندرزها دارد به یاد

گوید ای فرزند ایران راستگویی پیشه کن
پیشه‎ی ایران چنین بود از زمان پیشداد

در چنین روز گرامی هدیه‎ای آمد ز هند
هدیه ای عالی ز سوی پارسی زادانِ راد

طرفه تندیسی فرستادند از هندوستان
زان حکیمِ پاک اصل و شاعرِ دهقان‎نژاد …

ای حکیم نامی‎ای فردوسی سحرآفرین
ای به هر فن در سخن چون مرد یک فن اوستاد

شور احیاء وطن گر در دل پاکت نبود
رفته بود از تُرک و تازی هستی ایران به باد

خَلقی از نو زنده‏کردی، ملکی از نو ساختی
عالمی آباد کردی خانه‎ات آباد باد …

پرده بگرفتند روزِ مهرگان از روی تو
خاطر ناشاد ایرانی شد از روی تو شاد

خواند در میدان فردوسی بهار این چامه را
پس بر تندیس فردوسی به تعظیم ایستاد

تا جهان باقیست باقی باد ایران بزرگ
دوستانش کامیاب و دشمنانش نامراد

[دیوان اشعار محمدتقی بهار (ملک الشعرا)، به کوشش مهرداد بهار، انتشارات توس، تهران، ۱۳۶۸، صص ۷۸۶-۷۸۷]
این مجسمه بعد از نصب مجسمه‎ی فردوسی، ساخت استاد صدیقی، به دانشکده‎ی ادبیات تهران منتقل شد واین تندیس امروزدر برابرِ دانشکده‎ی ادبیات و علوم انسانیِ دانشگاه تهران جای دارد و هدیه‎ای کهن بوده است از سوی پارســیانِ هندی!

آقای ….. نوشته‎اند در بازدیدی که از آن به زمستانِ ۸۴ داشتم، دیدم که نقشِ فَروهر را زدوده‎اند، ولی بخشی از نوشته و سروده‎های حک شده بر پایه‎های تندیس همچنان برجا بود. این پیکر از سوی پارسیانِ هندوستان نیاز و برپا گردید:
ز ایران نژادانِ یزدان پرست
که در هند دارند جای نشست

به پا گشت این یادگار بلند
که جاوید ماناد دور از گزند

بگفتا حبیب اندرین کارکرد
شمارنده‎ی سال از یزدگرد

ز فردوسی این پیکر نامدار
همی باد پاینده و پایدار

سال ۱۳۲۴ خورشیدی ۱۳۱۴؛ یزدگردی و در سویی دیگر هم سروده‎هایی از فردوسی است:
بَسا روزگارا که بر کوه و دشت
گذشته است و بسیار خواهد گذشت

نباشد همی نیک و بد پایدار
همان به که نیکی بود یادگار

۶ـ مجسمه‎ی فردوسی در میدان فردوسی تهران
این مجسمّه‎ی مرمری که ۳متر ارتفاع دارد در سال ۱۹۷۱ ساخته شده است ودر روز ۱۷ خرداد سال ۱۳۳۸ طی مراسمی از آن پرده‎برداری شده است.
طرح نخستین انجمن آثار ملی طرح ارزشمندی بود که به دلیل کمبود امکانات مالی به سرانجام نرسید. در این طرح مقرر شده بود تا تمامی شخصیت‌های شاهنامه از رستم‌ و زال گرفته تا تهمینه و رودابه به ایفای نقش بپردازند و نقش ‌برجسته‌هایی از هر کدام از این شخصیت‌ها‌ به صورت پیرامونی و در اطراف مجسمه‎ی اصلی فردوسی به نمایش درآید.
این مجسمه را استاد ابوالحسن صدیقی در ابعاد مجسمه میدان فردوسی ایتالیا و از جنس سنگ کارارا دانه درشت ساخت. به هر صورت مجسمه فردوسی ساخته شد و کار نصب آن را در میدان فردوسی فرزندش، فریدون صدیقی انجام داد.
اواخر سال ۵۲ و برای برگزاری هزاره فردوسی احیا و مرمت مجموعه آرامگاه فردوسی هم توسط هوشنگ سیحون انجام شد. در این زمان انجمن آثار ملی ساخت نقش برجسته‌هایی از شخصیت‌های شاهنامه را به استاد فریدون صدیقی که آن زمان تازه از فرنگ بازگشته بود، سفارش داد. ساخت این سنگ‌برجسته‌ها به طول ۲۴ متر به شکل سنگ برجسته و در قسمت‌هایی از جمله سر، کاملاً برجسته انجام شد.
جناب آقای مسجد جامعی، وزیر محترم پیشین فرهنگ و ارشاد، در روز فردوسی در سال ۱۳۸۷، در مصاحبه‎یی که با خبر‎گزاری آفتاب داشته‎اند، ضمن این که فردوسی را بنیاد‎گذار ایرانشناسی می‎خوانند‎، در مورد این مجسمه می‎گویند: البته فردوسی در این میدان هم حادثه‎ساز بوده است. زمانی یک تندیسی در اینجا بود که پارسیان هند آن را ساخته بودند. این تندیس امروز در دانشگاه تهران در ورودی تالار فردوسی است. تندیس دیگری به جای آن گذاشتند که گفتند چهره‎اش شبیه مدرس است و جنجالی به پا شد که آن را هم عوض کردند. بعدها آقای درم بخش آمد و در همان بالا به دست مجسمه فردوسی یک چراغی داد و از آن عکسی گرفت و زیر آن عکس نوشت؛ «دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر/ کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست» که آن هم برای نظام سیاسی آن دوران تلخ بود و آن نشریه توقیف شد. همین که می‎گویم برخورد رژیم گذشته هم با فردوسی صوری بوده است دلیلش همین موارد است که حساس بودن به مجسمه و تندیس بی جان هم مساله ساز شده بود. به هر حال مسائل و بناهای این میدان و اطراف آن در طول سالیان درازی شکل گرفته است که مشکلات آن هم خاص این میدان نیست چراکه اساساً هنوز به تعاریف شفافی از هویت بصری شهر نرسیده‎ایم و امیدوارم برای این میدان هم فکری بشود.
آقای سید جلال حیدری نژاد در مقاله‎یی تحت عنوان «فردوسی و فرزندانش» می‎نویسند: «کسی نبود از اهالی پایتخت که بعد از صلات‌ظهر روز (هفدهم خرداد‌ماه سال ۱۳۳۸ خورشیدی) از خیابان شاهرضای (انقلاب) آنروزها گذر کند و مجسمه‎ی تمام قد حکیم با حکمت و پر آوازه طوس را که از بالا نگاهی ستبر و استوار همانند بنای بی‎بدیل شاهنامه است نبیند و ندیده باشد.
از آن روز تا کنون اهالی ایران زمین که گذر کرده‎اند از ان گذرگاه (که حالا دیگر تاریخی شده است به حکم زمان) دو چیز را به روشنی دریافته‎اند. یکی آنکه حکیم طوس با جامه و دستار و سربند مردمان ملک خراسان و البته کتاب وزین شاهنامه به دست، یک گام به پیش و پای دیگر استوار در پس و نگاهی که استواری باطن را می‎رساند و چشمانی که هوش و ذکاوت و پایان بینی در ان موج می‎زند ایران زمینیان را به استواری و پایداری خوانده و رمز چیره‎گی بر تمامی توران زمینیان تاریخ جان‎هایی دانسه که با همنشینی با کتاب خو گرفته و البته حکیم با حکمت طوس کتاب رازگونه‎ی شاهنامه را از این بابت نمونه و نشانه کرده است. تا بلکه بدانیم و یادمان نرود که زبان نه در جهان کهن بلکه در جهان معاصر نیز اولین و برترین جزء فرهنگ است و ملت و قومی که به پاسداشت زبان خود همت بگمارد و زبان را از میهمانان ناخوانده پاک کند و بیان را به اصالت بیاراید و قدر پاک زبانی و به تبع آن پاک آیینی را بداند البته بی هیچ شبه‎ای همواره بر صدر اقوام و ملل خواهد نشست‎، و در مواجه با آیین دیگر سرزمینان و دیگر اقوام هیچ آسیب و گزندی بدان نخواهد رسید همانگونه که حکیم بی‎جانشین خراسان وعده کرده بود و اینک فرزندان این سرزمین آریایی آن وعده‎ی خردمندانه را پس از هزاره‎ی بلند، محقق می بیند.
این بخش که قسمت پایین مجسمه‎ی فردوسی در میدان فردوسی است ۳ متر ارتفاع دارد و در سال ۱۹۷۱ ساخته شده است.
دیگر آن‎که شاید به ذهن و چشم مردمان خیابان نرسد و ندانند، اما در آن گذرگاه چشم سرآگاهان را خیره و چشم دل آنان را حیران و زبان هنردوستان و گوهر شناسان را به تحسین و تکریم باز می‎کند، هنرمندی یکی از فرزندان ایران زمین است که گویی به مانند ان پاک زبان نجیب و ان حکیم پاک آیین قصد کرده تا به یمن هنر دستان خود یادبودی و بنایی ازخود به جای بگذارد تا بلکه از باد و باران بدان گزندی نرسد.
(و او ابوالحسن‌خان صدیقی از شاگردان حضرت کمال‎المک بود که در انداختن رنگ به جان بوم و خلق تصاویر بدیع ذوق بیشمار داشت و دیوارهای مدرسه الیانس میدان ترکتازی او بود به روزگاری که هنوز استاد ندیده بود!
ذوق و ذکاوت ابوالحسن خان و تبحرش در کار رنگ و بوم به اندازه‎ای بود که حضرت کمال‎الملک گاه به گاه وی را البته از روی مزاح «ابوالحسن خان رقیب!» می‎نامید. چیره‎گی و گرایش درونی او به مجسمه‎سازی به گونه‎ای بود که پس از ساخت مجسمه سنگی «ونوس میلو» هنگامی که به همراه استاد خود به کاخ پادشاه قجر می‎رود، احمد شاه نمی‎تواند که زبان به تحسین باز نکند و دست گشاده از استین بیرون نیاورد و او را به ۵۰ تومان ان روزگار و مقرری به قرار ماهی ۲۰ تومان میهمان نکند!).
ابوالحسن خان صدیقی را «میکل آنژ» ایران می‎خوانند و می‎دانند و از او به یادگار بسیار مانده در سرزمین آریاییمان. اما دستان و سرانگشتان استاد، در خلق تندیس حکیم پرآوازه‎ی سرزمین خراسان تو‎ گویی عاشقانه حرکت کرده‎اند و رقص‎کنان سنگی نخراشیده را چنان به قدرت هنرتراشیده و تلطیف کردند، به گونه‎ای که از آنچه «نبود» چنان «بودی» بوجود آوردند که آدمیزاد در مواجه با آن، تصور آنکه به روزگاری این تندیس، سنگی بوده به جان کوه‎ها هیچ به ذهن نمی‎آورد! و این از آیین فرزندان اصیل این سرزمین آریایی‎ست که در هنر کم نمی‎گذارند و مایه بیش از حد می‎روند و خرد را به عشق و شور را به شعور پیوند می‎زنند.
و اینک امروز دوباره ما هستیم و پاسداشت حکیم طوس! ماییم و تکریم «پرآوازه شاعری» که قصه‎های درس آموز اساطیری‎اش، کماکان بر یکی از قله‎های دست نیافتنی افسانه‎ها و اسطوره‎های جهان نشسته است و در جهانی که می‎رود تا به مدد علم و تکنیک از گوشه گوشه‎ی زندگی فردی و جمعی ما اسطوره‎های کهن را به گوشه‎ای براند تا بلکه قصه‎های ناچسب معاصر فرصت حضور و ظهور داشته باشند، کماکان اسطوره‎ها و قهرمانانش در چشم جهانیان و ایران زمینیان محبوب و سرافرازند و هنوز که هنوز است یل ایران زمین رستم است.و ناکام‎ترین جوان سهراب! و عاشق‎ترین مادر تهمینه! و استاد ابوالحسن صدیقی از بزرگترین مجسمه‌سازان ایران در قرون اخیر و خالق زیباترین مجسمه تاریخ ایران «مجسمه‌ی نادرشاه افشار» در باغ نادری مشهد و مجسمه‌هایی ابن سینا در همدان، سعدی در شیراز، خیام در پارک لاله و فردوسی در میدان فردوسی تهران است.
در مصاحبه‎یی که در تاریخ ۲۱ آبان‎ماه ۱۳۸۷ با آقای فریدون صدیقی، فرزند شادروان ابوالحسن صدیقی، سازنده‎ی این مجسمه صورت گرفته است، ایشان که خود مجسمه ساز، نقّاش و مرمّت کار آثار باستانی است، مطالب جالبی درباره این مجسمه و آسیبها و کوششهایی که برای حفظ آن شده است ارائه کرده‎اند که ما بخشی از آن را از سایت خبری تحلیلی پژوهشی ایراس، نقل می‎کنیم: «… پدر من در طول زندگی عاشق سه شخصیت فرهنگی بود؛ خیام، فردوسی و سعدی. پدر من در خانه چهار تا کتاب داشت. دیوان حافظ، شاهنامه فردوسی، خیام و قرآن. بالأخره پدرم تعصّب مذهبی هم داشت. پدر من شاهنامه فردوسی را حفظ بود، دیوان خیام را حفظ بود. اصلاً حرف زدنش فردوسی وار بود. هر جا هم که صحبت می‌کرد به هر حال ناخوداگاه دو تا بیت از شاهنامه فردوسی داشت. در بین کارهایش ایتالیایی‌ها خیام پدر من را مثل یک داوود میکلانژ دوست داشتند، همین خیام پارک لاله را. چون این مجسمه به مدت بیست و پنج روز در جلوی کارگاهی که کار می‌کرد در ایتالیا در معرض دید مردم بود و مردم می‌آمدند و با آن عکس می‌انداختند و روزنامه‌های ایتالیا مفصلاً در مورد آن نوشته بودند. پدر من همان اندازه در ایتالیا معروف است که در ایران معروف است.
س ـ خودش کدام مجسه‌ها را بیشتر دوست داشت؟
ج ـ همین خیام پارک لاله. دومی هم فردوسی میدان فردوسی.
س ـ یعنی دو مجسمه‌ای که بیشتر از همه آسیب دیده‌اند. حالا داستان اینها را تعریف کنید که الان وضعیت‌شان چطور است و چه بلاهایی سر آنها آمده است.
ج ـ مجسمه فردوسی سال ۵۰ نصب شد. سال ۵۲ هم مجسمه خیام نصب شد. مجسمه‎ها هیچ مشکلی نداشتند تا سال ۱۳۵۶. در سال ۵۶ در آن شلوغی‌ها که تظاهرات می‌کردند به صورت خیام سنگ زدند و با قلوه سنگ و آجر دماغ و گوش و انگشتها را شکستند. من هم یک مجسمه ابوریحان از سنگ مرمر ساخته بودم در انجمن آثار، در آن شلوغی‌ها اصلاً خردش کردند.
بعد از آن سالها شهرداری منطقه ۶ بدون اینکه توجهی به این مسئله داشته باشد، یک نفر را از دانشکده هنرهای زیبا پیدا کرد که مجسمه‌سازی می‌خوانده و آورد که مجسمه را مرمت کند. بعد از آن ترمیم، نه دماغ، دماغ خیام است و نه انگشتان. یکی دو سال بعد از آن گویا رنگ روی آن پاشیده‌اند. بعد اینها آمده‌اند با تینر رنگ را پاک کرده‌اند، رنگ سیاه را. بعد چون دیدند ریخت مجسمه خراب شد اینبار رنگ سفید زدند، رنگ روغن. رنگ روغن هم روی سنگ تا یک زمانی برقرار است و بعد بخاطر آب و هوا پوسته می‌شود و می‌ریزد. بعد آمدند با یک بتونه مانند پستی بلندی‌هایش را صاف کرده‌اند! یک مقدار زیادی از خطوط چکش الان زیر رنگ محو شده و معلوم نیست. بعد از مدتی دوباره کثیف شده و اینها آمده‌اند رنگ زدند.
مجسمه فردوسی را هم همینطور. یک روزی دیدم پوستر آویزان کرده‌اند و طناب پوستر را انداخته‌اند دور دست فردوسی! آن قسمتی که دست روی پایش قرار داده و جای انگشت خالیست به آن طناب وصل کرده‌اند! پوستر ۱۵ـ۱۰ کیلویی را به آن آویزان کرده‌اند. بعد هم آن را کشیده‌اند تا انگشت شکسته شد!
یک روز دیگر آمدم دیدم انگشت سر جایش است بعد معلوم شد با چسب آن را همینطوری چسبانده‌اند! تابستان و در هوای ۴۰ درجه، سنگ به مرور، در طی دو سه روز تا مغزش گرم می‌شود. سنگ مرمر هم از جنسی است که اگر به آن شوک وارد شود، از خودش عکس‌العمل نشان می‌دهد. حالا این عکس‌العمل ممکن است به صورت پوسته شدن یا ترک برداشتن باشد. آن باغبانی هم که گلها را آب می‌داده حواسش نبوده یا دلش سوخته به حال مجسمه که کثیف شده آب سرد را ریخته روی مجسمه و در آن اوج حرارت باعث شده که سنگ از جاهای ضعیف ترک بخورد! سنگ مرمر مکندگی‌اش بسیار ضعیف است و به همین صورت این کارها باعث انهدام و آسیب دیدن مجسمه می‌شود.
الان دور تا دور مجسمه ۱۱ تا ۱۲ تا ترک خورده است. با یک تکان یا یخبندان شدید ترک‌ها بیشتر هم می‌شود. یکی دیگر از عواملی که بطور طبیعی به این سنگها ضربه زده تکان خوردن بر اثر زلزله است.
س ـ حالا سرنوشت این مجسمه‌ها چه می‌شود؟
ج ـ فعلاً که اینقدر حرکت در این سازمان زیباسازی شهرداری تهران هست و مشغول جلسه درست کردن برای کارهای خودشان هستند که به این جور مسائل نمی‌رسند. از اردیبهشت ماه (سال هشتاد و سه) این قضیه مطرح شد که سازمان میراث فرهنگی دخالت کرد و خبر در چند روزنامه هم منعکس شد و در صدا و سیما هم بخش شد. اینها یک سال است نامه می‌نویسند که به داد این مجسمه برسید. الان با یک لرزش ممکن است این سنگ از حداقل دو جا و حداکثر چهار جا از هم جدا شود. من با نماینده زیباسازی رفتیم و مجسمه را بررسی کردیم و با چکش به دو جای مختلف آن که زدم دو صدای مختلف می‌داد و صدای مرگ داشت.
ترمیم این مجسمه‌ها کار بسیار مشکل و دقیقی است و مراحل مختلفی دارد. اما من اینکار را می‌کنم چون تخصص‌من است.
س ـ پس الان مشکل کجاست؟ چرا کار شروع نمی‌شود؟
ج ـ الان مشکل از خود ارگان‌هاست. ببینید شهردای منطقه ۶ اواخر سال هشتاد و دو اعلام می‌کند که این مجسمه خیام آسیب دیده و به دادش برسید و اینها گفتند بسیار خوب. فروردین‌شان که تعطیل بود. از آن به بعد ۳-۴ بار با مامور سازمان زیباسازی به آنجا رفتیم تا موضوع را بررسی کنیم. آنها هم گفتند ما با شما قرارداد می‌بندیم که اول تیر ماه کارتان را شروع کنید. این همه مدت گذشته و هنوز معلوم نیست چکار می‌خواهند بکنند. در این مدت ترک‌ها هم بزرگ‌تر شده است. معلوم نیست وضعیت چه می‌شود. ما می‌خواهیم مجسمه را مرمت کنیم. مرمت این آقایان چه بود در دو سال پیش؟ یک سطل رنگ دادند به باغبانی که نیم‌کت‌ها را رنگ می‌زد و او قلم مو را برداشت و مجسمه را رنگ زد! بعضی جاها رنگ به قطر ۵ میل روی مجسمه است. الان در مجسمه خیام موی ریش دیده نمی‌شود از بس که از رنگ اشباع شده است. فردوسی هم همینطور است.
فردوسی را کنیتکس کردند و دوباره رنگ زدند. الان می‌خواهیم مجسمه‎ی امیرکبیر را هم مرمت کنیم اما در مورد امیرکبیر طرف من میراث فرهنگی است و سازمان زیباسازی نیست. یک ماه پیش من به اینها گفتم می‌خواهم با مسئول مربوطه صحبت کنم. از آنروز اگر شما پشت گوشت را دیدی من هم آن مدیر را دیدم! یک ماه مرتب می‌رفتم و ایشان یا جلسه داشتند یا نبودند یا مرخصی بودند! یک فکری برای اینکار نمی‌کنند. قضیه مثل زمان یکی از پادشاهان مملکت شده که آمدند گفتند محمد افغان حمله کرد، عین خیالش نبود، گفتند آمد خراسان را گرفت، باز هم به همین‌صورت، گفتند آمد تا سمنان و دامغان و رسید به اصفهان، باز هم توجه نکرد تا رسید به دم دروازه شهر، سردار مملکت خونین و مالین رفت و تا خواست به پادشاه بگوید محمد افغان دارد می‌آید، دیدند که پادشاه آنجا نشسته است و با یک عده صحبت می‌کنند که کشمش لای پلو حرام است یا مکروه است یا حرام! این مملکت ماست!
من هفته پیش یک نامه برای اینها نوشتم که اولا من مرمت این مجسمه را چون کار پدرم بوده و ارزش هنری آن را می‌دانم انجام می‌دهم و تحت این شرایط هم کار را انجام می‌دهم؛ زمان طولانی‌تر و هزینه کمتر. خودشان هم محاسبه کرده‌اند که اگر قرار باشد همچین مجسمه‌ای الان ساخته بشود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان هزینه آن است. حالا گیریم که همه هنرمندان هم بلدند.
س ـ هزینه مرمتش چقدر است؟
ج ـ من گرفته‌ام سه میلیون و پانصد هزار تومان. همین مرمت پایین‌تر از ۱۵ میلیون تومان نیست و من هم فقط بخاطر کار پدرم گرفته‌ام. این هزینه هم صرف تهیه ابزار لازم برای مرمت می‌شود. یک مته برای مرمت ۹۰ هزار تومان می‌شود و فقط تعداد زیادی مته برای اینکار لازم است. برای ساخت مته‌ها هم خوشبختانه یک تراشکار ارمنی را پیدا کرد‌ه‌ام که به کارش متعهد باشد!
اینها کار نمی‌کنند! می‌خواهند کار کنند اما هیچ تکانی نمی‌خورند! مجسمه داوود میکلانژ را که مربوط به ۴۹۰ سال پیش است در فلورانس آورده‌اند پایین که تمیزش کنند، مرمتش سه سال طول کشیده، یک میلیون و هشتصد هزار دلار هم هزینه‌اش بود.
من به اینها هم گفتم که اگر تا هفته آینده هیأت مدیره‌تان تشکیل شد و تصمیم گرفت و ابلاغ کرد که هیچ، ولی اگر نشد من دیگر این مجسمه را مرمت نمی‌کنم و بدهید به همان متخصصتان که با سطل رنگ می‌زند مرمت کند.

مجسمه‎ی فردوسی در حال تعمیر در سال ۱۳۸۴ به نقل از سایت شریف نیوز عکس از حسین کریم زاده ،گالری مجسمه ی فردوسی،۲۰/۱۲/۲۰۰۵
مجسّمه‎ی فردوسی پیش از مرمّت در سال ۱۳۸۴ به نقل از سایت شریف نیوز «روزنامه‎ی هموطن در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۸۵ طی خبری تحت عنوان «مجسمه‎ی فردوسی پاک از غبار می‎شود» از مرمت این مجسمه در میدان فردوسی خبر داد و نوشت: «مرمت مجسمه‎ی فردوسی که سالها در میان دود و دم میدان فردوسی و در بی‎قوارگی ساختمان‎های مرتفع اطراف آن گرفتار آمده، توسط استاد فریدون صدیقی آغاز شد. به گفته این مرمت گر در حال حاضر یک میلی‏متر غبار روی این مجسمه ارزشمند نشسته است، مجسمه فردوسی را ابوالحسن‌ خان صدیقی، مجسمه‌ساز برجسته ایرانی نخستین بار براساس پرتره به ثبت رسیده از چهره‎ی این شاعر حماسی ساخت، وی پیشنهاد طرح چهره‌ای برای ساخت مجسمه فردوسی را در سال ۱۳۲۴ و به دنبال درخواست انجمن آثار ملی (انجمن آثار و مفاخر کنونی) ارائه کرد و با تصویب این انجمن مقرر شد تا پس از آن، هر گونه ساخت مجسمه از فردوسی بر اساس طرح پیشنهادی استاد انجام شود.
«فریبا علامه»، مدیر اداره‎ی حجم سازمان زیباسازی شهرداری تهران در این باره گفت: «با توجه به وضعیت این مجسمه که سالها در میان آلودگی میدان فردوسی قرار داشته و آسیب دیدن بخش هایی از این اثر ارزشمند مقررشد تا استاد فریدون صدیقی فرزند مرحوم استاد ابوالحسن صدیقی، مرمت این مجسمه را آغاز کند، رهگذرانی که این روزها گذرشان به میدان فردوسی می افتد، این مجسمه را در پوششی از فلز و پلاستیک و آماده برای آغاز مرمت می‎یابند. فریدون صدیقی که چند ماه پیش مرمت یکی دیگر از آثار به جای مانده از پدر، مجسمه خیام در پارک لاله را به پایان رسانده بود، این بار از ارتفاع داربست‎های فلزی اطراف مجسمه فردوسی بالا می‎رود تا زنگار سالهای بی‎توجهی مسئولان را از این مجسمه ارزشمند بزداید، صدیقی سست بودن زمین تپه‎ای را که مجسمه روی آن نصب شده یکی از مشکلات احداث داربست برای آغاز عملیات مرمت دانست و افزود: «نصب داربست در خاک سست تپه موجب شد تا برای ایجاد امنیت بیشتر داربست‎ها را در فاصله‎ای آن سوتز از مجسمه بر‎پا کنیم، نا مشخص‎بودن فضای مناسب برای قراردادن وسایل مورد نیاز مرمت از دیگر مشکلاتی است که در اجرای روند مرمت این مجسمه برای مرمت‌گر به وجود می‎آید.
صدیقی این مشکل را با رایزنی با برخی مغازه‎های اطراف میدان برطرف کرده، اما همچنان مکانی برای قراردادن برخی اسد‎های مورد نیاز پیدا نکرده و چنانچه می‎گوید «می‎توان این وسایل را بالای داربست‌ها قرار داد، البته به این امید که شهر امن است و آن بالا‎، امن‎تر» به گفته صدیقی علاوه بر گردو غبار نشسته بر سطح مجسمه در حدود یک میلی‎متر رنگ‎، بر سطح مجسمه وجود دارد که یادگار نوعی مرمت در سالهای گذشته بوده است. گویا این رنگ از نوع رنگ‌هایی است که برای نقاشی ساختمان از آن استفاده می‏شود.

مجسمه‎ی فردوسی یکی از نمادهای شهر تهران و در میان انبوهی از آسمان خراشها!!
ترقه‎های چهارشنبه سوری و مجسمه میدان فردوسی
به گزارش روزنامه‎ی مردم سالاری (شماره‎ی ۱۷۵۷) مورّخ ۳۰/۱۲/۱۳۸۶، متأسفانه پرتاب ترقه‎ها به نمای ساختمانهای خصوصی و نقاشیهای دیواری و برخی مجسمه‎ها و احجام، خسارت زیادی وارد کرده است.
مجتبی موسوی، مدیر اداره‎ی حجمی سازمان زیبا‎سازی شهر تهران ضمن بیان این مطلب به خبرنگار سما گفت: متأسفانه برخی از شهروندان به نقاشی دیواری میدان ونک که به تازگی به بهره‎برداری رسیده بود آسیب‎های زیادی وارد کرده و این نقاشی نیاز به ترمیم دارد. وی با اشاره به ترقه‎ای که هفته گذشته به مجسمه فردوسی برخورد کرده بود گفت: پیش‎بینی می‎کردیم با توجه به ارتفاع بالای مجسمه فردوسی آسیبی از سوی شهروندان این مجسمه را تهدید نکند ولی متأسفانه یکی از شهروندان با ترقه به بخشی از این مجسمه خسارت زده است که در بازبینی‎های اولیه به نظر می‎آید بیشتر دود گرفتگی باشد.
به گفته مدیر اداره‎ی حجمی سازمان زیباسازی شهر تهران در صورت احتیاج به مرمت به زودی کار مرمت مجسمه فردوسی توسط فریدون صدیقی انجام خواهد شد.
وی این اتفاق را که شهروندان به آثار فاخر و ملی‎شان آسیب برسانند را در دنیا نادر دانست و گفت: در تمام دنیا برای حفاظت از این آثار موزه‎ای افتتاح و نسخه‎های کپی این آثار تاریخی در میادین نسب می‎شود که متأسفانه ما مکانی برای نگهداری این گونه مجسمه‎های با ارزش نداریم.
آقای سعید شهلا‎پور نقاش و مجسمه‌ساز، طی مصاحبه‎یی در وب سایت تندیس در‎باره‎ی چگونگی از مجسمه‎ی فردوسی و دیگر مجسمه‎ها می‎نویسند: «متأسفانه سازمان‌های موازی زیباسازی در بسیاری موارد تمام زیبایی این مجسمه‌ها را زایل کرده‌اند. شما مجسمه‎ی فردوسی را در نظر بگیرید که چگونه چراغ‌های راهنمایی، دوربین‌های ترافیک، نورافکن‎ها، بیلبوردهای نبلیغاتی، زیبایی آن را زایل کرده‌اند و چه فاجعه بصری در این‌جا رخ داده است. البته ما به این فاجعه عادت کرده‌ایم و چندان به این مسایل توجه نمی‌‌کنیم. سازمان میراث فرهنگی مرتب صحبت از حریم آثار تاریخی می‌کند، واقعیت آن است که این تعداد محدود مجسمه‌های شهری ما هم می‌بایست دارای حریم باشند، و نباید این‌گونه باشد که هر چیزی را که دلشان می‌خواهد به آن‌ها آویزان و یا ستون‌هایی را کنار آن‌ها نصب کنند. ما باید یاد بگیریم که از این آثار مراقبت کنیم. شما ببینید که همین آثاری که در باغ مجسمه موزه هنرهای معاصر وجود دارد به‌دلیل آبیاری غلط و عدم مواظبت چه بلایی بر سر آن‌ها آمده است. چند سال پیش مسئولین پارک لاله دستور داده بودند که مجسمه ابوریحان را رنگ کنند. یعنی به مجسمه صدمه زده بودند و اصلاً نمی‌دانستند که چگونه از آن نگهداری کنند. من با اطمینان می‌‌گویم که مجسمه‌هایی که الان در شهر تهران نصب شده‌اند از نظر رقمی، مبالغ بسیار هنگفتی را دارند. و با هر وسیله ممکن می‌بایست از آن‌ها حراست شود. به عنوان مثال جا دارد مجسمه خیام مرحوم ابوالحسن خان صدیقی که در پارک لاله قرار دارد را از آن‌جا برداشته و ببریم در یک فضای بسته و یک نسخه دقیق دیگر تهیه و جای آن بگذاریم.
و در روزنامه‎ی ابتکار مورخ ۲۱/۵/۱۳۸۶ می خوانیم که: «متأسفانه میدان فردوسی که در شمار یکی از زیباترین میادین تاریخی تهران است و با وجود مجسمه‎ی فردوسی در مرکز آن که به دست پرتوان استاد ابوالحسن صدیقی از دل سنگ بیرون آورده شده است اعتبار فرهنگی نیز یافته است، به همراه ساختمان‎های زیبایی در جوانب این خیابان که از میدان فردوسی به سمت شرق و غرب آن امتداد دارند و یادآور تحول معماری تهران به شمار می‎آید به علت نبود حمایت لازم مدیریت شهر دستخوش تغییرات و تخریب قرار گرفته و ساختمان های بی‎هویت و نامتجانس با این معماری با محتوا، به تدریج جای آن را اشغال می‎کنند. خیابان انقلاب علاوه بر ارزش‎های معماری که در بدنه‎های خود دارد به دلیل قرارگیری فضاهای فرهنگی از جمله دانشگاه‎ها، کتابفروشی‎ها، سینما‎ها، چاپخانه‎ها، فروشگاه‎های لوازم تحریر و تئاتر شهر، یادآور خاطرات جمعی شهروندان در ارتباط با ظرفیت‎های متنوع این خیابان، بوده و بر ارزش‎های تاریخی آن می‎افزاید».
تندیس فردوسی
و این طنز را، یکی از شوخ طبعان تهرانی در فروردین ۱۳۸۷ درباره‎ی مجسمه فردوسی در میدان فردوسی، ساخته است:
چنین گفت فردوسی پاکزاد
که رحمت بر آن پاک تندیس باد

بسی رنج بردم در این سال سی
زدود تریلی دم تاکسی

ندیدم مـن از دهر غیر ستم
نخوردم در این شهر جز دود و دم

به میدان فردوسی و لاله زار
دگر شاهنامه نیاید به کار

در این شهر آشفته بدسرشت
ترافیک نامه بباید نوشت

به نوشته‎ی وبلاگ حسنی در روز ۱۸ ماه مه ۲۰۰۶: «شاه تازه از ایران فرار کرده بود. مردم مجسمه‎ها را یک یکی پایین می‎انداختند. آخه شنیده بودند در زمان مصدق هم همین کار را کرده بودند. پایین آوردن مجسمه در ایران نماد پیروزی یک انقلاب بود. یک روز صبح زود از میدان فردوسی می‎گذشتم که چشمم به گروهی از هوچی‎گرها افتاد که پای مجسمه فردوسی جمع شده بودند و می‎خواستند مجسمه‎ی آن مرحوم را هم پایین بیاورند. یک کمپرسی قراضه و مقداری سیم بکسل هم برای این کار تدارک دیده بودند.
با دیدن آن منظره از تعجب خنده‎ام گرفته بود. آخه فردوسی که بیچاره کاری نکرده. البته عده‎ای هم اعتراض می‎کردند و با اینکار مخالف بودند. عده‎ای میگفتند: بابا این بنده خدا شاعر بوده جزو خاندان پهلوی که نبوده. ولش کنید بیچاره رو. زبان فارسی مرهون زحمات این بنده خداست. مجسمه‎ی فردوسی الگوی احترام به ادب و ادبیات فارسی است. طرف مخالف می‎گفت: ما این حرفا حالیمون نیست. ما انقلاب کردیم که شاه نباشد در حالیکه اسم کتاب این آقا شاهنامه است پس طاغوتی است. انداختن مجسمه حق مسلم ماست. مرگ بر ساواکی. مرگ بر شاه. مرگ بر امریکا و شوروی. در اثنای این درگیری یکنفر فریاد زد آقای طالقانی اطلاعیه داده که هیچ جا را تخریب نکنید. بگذارید دولت خودش اگر صلاح دانست اینها را تخریب می‎کند.
با این حرف کمپرسی از میدان دور شد و مردم متفرق شدند. بدین ترتیب مجسمه‎ی فردوسی از خشم انقلابی سالم در رفت».

 

 
7ـ مجسّمه‎ی فردوسی در دانشکده‎ی ادبیات مشهد
دستان هنرمند آقای «علی رجبی‎ مقدم» این تندیس ارزشمند را برای شهر مشهد ساخته است. سازنده‎ی تندیس فردوسی در گفت و گو با خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت: برای ساخت این تندیس که از بتن مسلح ساخته شده سه ماه وقت صرف شده است. علی رجبی مقدم افزود: ارتفاع این تندیس دو متر و ۲۰‬ سانتیمتر و قاعده‎ی آن یک متر می‌باشد و با اقتباس از تندیس فردوسی ساخته استاد ابوالحسن صدیقی که هم اکنون در آرامگاه فردوسی نصب می‌باشد، ساخته شده و با همّت فرهنگسرای فردوسی، به مدیریت آقای دکتر محمد‏جعفر یاحقی استاد دانشگاه فردوسی، در دانشگاه فردوسی مشهد نصب گردیده است. ایرنا، همزمان با روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی از تندیس این شاعر حماسه‏سرای ایرانی در دانشگاه فردوسی مشهد پرده برداری شد. عکس زیر نویسنده‎ی این مقاله را هنگام سخنرانی در آنجا نشان می‎دهد.
در این مراسم که روز دوشنبه ۲۵ اردی بهشت ۱۳۸۵ برگزار شد، تعدادی از فردوسی شناسان برجسته حضور داشتند که از جمله آنها می‌توان به استادانی چون دکتر میر جلال‌الدین کزازی، دکتر منصور رستگار فسایی، دکتر سید محمد دبیر سیاقی و پروفسور رسول هادی‎زاده از کشور تاجیکستان نام برد. دکتر منصور رستگار فسایی، یکی از فردوسی‎شناسان در این آئین، طی سخنانی گفت: این تندیس به علامت احترام به مقام فردوسی و ستایش از او ساخته شده است. ایشان افزودند: روزی دیار خراسان فردوسی را به ایران و جهان تقدیم کرد و خورشید خراسان همه‎ی ایران را درخشان کرد و اکنون دستان هنرمند آقای «علی رجبی مقدم» این تندیس ارزشمند را برای شهر مشهد ساخته است.
۸ ـ نصب مجسمه‎ی فردوسی و ابن سینا در یونسکو
رئیس بنیاد‌فردوسی از مذاکرات جدیدی برای نصب دو مجسمه‎ی فردوسی و ابن‎سینا در ساختمان یونسکو در پاریس خبر داد. با توافق بنیاد فردوسی با نماینده‎ی ایران در یونسکو قرار شد طراحی این دو مجسمه از سوی بنیاد فردوسی انجام و هزینه‌های آن از سوی یونسکو تأمین شود. به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، «یاسر موحد» رئیس بنیاد فردوسی گفت: طراحی‌های این دو مجسمه توسط استاد «اسفندیار ایمان‌زاده» صورت گرفته؛ اما ابعاد آن هنوز مشخص نشده است.
رئیس بنیاد فردوسی تصریح کرد: امیدواریم در آینده نمایشگاهی دائمی از مفاخر ایران به صورت ویترین در محل یونسکو داشته باشیم. بنیاد فردوسی از سال ۱۳۸۲ راه‌اندازی شده و تاکنون مجسمه‌هایی از کاوه آهنگر، سیاوش، رستم، آرش کمانگیر، زال و سیمرغ و آریو برزن را ساخته و در مراکز مختلف فرهنگی نصب کرده است.
۹ـ مجسمه‎های فردوسی از مرحوم علی اکبر صنعتی زاده
شادروان علی‎اکبر صنعتی‎زاده در طول عمر خویش، چند مجسمه از سر و نیم‎تنه‎ی فردوسی ساخت، که متاسفانه تصویری از آنها به دست نیامد و معلوم می‎شود که در «قتل‎عام مجسمه‎ها»یش از بین رفته است. بنا بر نوشته‎های مستند در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شمسی هنگامی که میان طرفداران مرحوم دکتر مصدق و شاه درگیری پیش آمد و دکتر مصدق با کودتا، بر کنار شد، عده‎ای به نمایشگاه هجوم آورند که اگرچه قصد آنها شکستن برخی از مجسمه‎هایی بود که شادروان صنعتی، بالاجبار از شاه ساخته بود اما همه‎ی مجسمه‎های استاد را شکستند، خرد کردند.
۱۰ـ مجسمه‎ی فردوسی در برابر کاخ نیاوران
علی قهاری کرمانی استاد مجسمه‎سازی، که در سال‎های پایانی دهه‎ی ۷۰ بدرود حیات گفت، از آخرین شاگردان استاد علی‎اکبر صنعتی است و آثار فراوانی را در این رشته هنری از خود به جای گذاشته. از جمله معروف‎ترین مجسمه‎های استاد علی قهاری، مجسمه فردوسی‎ست که مقابل کاخ نیاوران قرار گرفته و تعدادی از آثار دیگر وی نیز در گنجینه‎های این مجموعه نگهداری می‎شود و اما باقرخان، باقرخان یکی از دو رهبر خیزش تبریزی‎ها در برابر لشکر محمدعلی قاجار است که در کنار همرزم خویش، ستارخان، تهران را فتح کرد و به دوران استبداد دوساله صغیر محمدعلی‎شاه پایان داد. وی به سالار ملی ملقب است و در حال حاضر تنها یک مجسمه نیم‎تنه این سردار بزرگ در خانه مشروطه تبریز قرار دارد. جالب آنکه نوشته‎اند در موزه‎ی کوچکی در جنوب تهران، تندیس دیگری از وی و ستارخان ساخته استاد علی‎اکبر صنعتی وجود داشته که پیش از انقلاب با حمله گروهی به غارت رفته و تمامی آثار موزه نیز تخریب شده است (همشهری، ۱۵/۸/۱۳۸۴).
۱۱ـ مجسمه‏هایی دیگر از فردوسی
این مجسمه زیبا و نقش برجسته‎ی پشت آن را ندانستم که کار کدام هنرمند است، امیدوارم که خوانندگان هنر شناس وی را به من معرفی کنند.
۱۲ـ نصب مجسمه‎ی فردوسی در آلمان
پس از مذاکره‎ی نمایندگانی از ایران و آلمان یک میدان در شهر فریشهافن آلمان به نام حکیم ابوالقاسم فردوسی نامگذاری می‎شود. قرار است از دو ماه دیگر کار ساخت مجسمه‎ی فردوسی که استاد ایمان‎زاده مسئولیت آن را بر عهده گرفته است، آغاز شود.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، یاسر موحد، رئیس بنیاد فردوسی با بیان این مطلب گفت: از اهداف مهم بنیاد فردوسی‎شناساندن هرچه بیشتر فردوسی به جهانیان است. به همین دلیل از آنجا که دکتر محمدحسین طوسی وند، مؤسّس بنیاد فردوسی در آلمان زندگی می‎کند تصمیم گرفتیم تا برخی مقامات این کشور مذاکره کنیم. او ادامه داد: پس از مشورت با سفارت ایران در آلمان، شهر فریشهافن انتخاب شد. این شهر جایی است که تیم ملی فوتبال ایران در مسابقات جام جهانی فوتبال ۲۰۰۷ در آن استقرار داشت. دکتر طوسی وند و اسفندیار ایمان زاده، دو نماینده‎ی بنیاد هزینه ساخت مجسمه و نصب آن در این میدان را سفارت ایران در آلمان و بنیاد فردوسی می‎پردازند.

۱۳ـ مجسمه‎ی فردوسی در مسجد سلیمان
بنا بر نوشته‎ی سایت www.Cloob.com در آذر ۱۳۸۷، با عنوان «در احوال مجسمه فردوسی» آمده است که مجسمه‎ی فردوسی که فقط یک روز بر فراز فلکه نفتون جا خوش کرده بود. متأسفانه بعد از گذشت هزار سال، در قرن بیست و یکم این مرد بزرگ در شهرمان مورد کم‎لطفی، بی‎برنامه‎گی وتنگ نظری‎ها قرارگرفت و در نهایت به محل آتش نشانی تبعید، و چادر سرش کردند!!
۱۴ ـ مجسمه‎ی فردوسی کار رضا نیک سیرت نخستین مجسمه‎ساز مینیاتوریست ایران هنرمند ایرانی آقای کی‎نژاد‎، در سایت آتیه، به تاریخ ۲/۳/۱۳۸۵ مصاحبه‎یی داشته‎اند با اقای نیک سیرت در مورد، نخسیتن مجسمه‎سازی مینیاتور جهان، در ایران. آقای رضا نیک سیرت، خالق مجسمه مینیاتور که این روزها با اشتیاقی افزون از اصول و مبانی تولد این اثر، با اصحاب رسانه‎ها سخن به میان می‎آورد، امروز در گوشه خلوت خویش و بی‎هیچ خواست حمایت و انتظاری از مسئولان در باغی شخصی با همکاری دوستانش، اقدام به ساخت موزه مجسمه‎ها کرده است و می‎گوید در حال حاضر مشغول طراحی دو مجسمه سیمرغپاکی هستیم تا بتوانیم آنها را برای ساخت و افزودن بر باغ موزه آماده کنیم. مدتی است که ساخت مجسمه‎های حضرت مولانا و حضرت فردوسی را به پایان رسانده‎ایم. ما در مینیاتور، خطوط صاف نداریم اما در مجسمه‎ی فردوسی سعی کردیم شعر « توانا بود هرکه دانا بود» را با تلفیق موسیقی و سبکی هندسی و بحر عروض در ریش و موی وی نقش بدهیم.
۱۵ـ مجسّمه‎یی که یک جانباز مشهدی از فردوسی ساخت
به گزارش کیهان در شماره‎ی مورخ ۱۱ خردادماه ۱۳۸۵، یک جانباز ۵۰ درصد مشهدی مجسمه‎ای از شاعر بزرگ پارسی حکیم فردوسی را با استفاده از سنگ فیروزه ساخت. به گزارش روابط عمومی سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران خراسان رضوی حسین نیک طلب این مجسمه فیروزه‎ای را در مدت دو سال در ارتفاع ۷۰ سانتی متر و وزنی در حدود ۳۲ کیلوگرم در مشهد ساخت.
این مجسمه زیبا، توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی در موزه آرامگاه فردوسی به عنوان اثری جاویدان و زیبا نگهداری می‎شود.
۱۶ـ مجسمه‎ی فردوسی به همّت فرهنگستان هنر ساخته می‎شود
جناب مسجد جامعی، در مصاحبه‎ی خود با سایت آفتاب می‎گویند: «فرهنگستان هنر هم قرار است چند کار را انجام دهد. مثلاً قرار است تندیسی از فردوسی ساخته شود که ظاهراً سه تا پنج طرح وجود دارد. فرهنگستان گروهی را برای مطالعه ساخت تندیس قرار داده است. بعضی از هنرمندان ما هم کارهای مفصلی کرده‎اند. مثلاً آقای کریمی مجموعه زیبایی از پهلوانان شاهنامه ساخته است. نمایشی را آقای غریب پور بر‎اساس موسیقی چکناواریان ساخته است که چهره‎های مختلف شاهنامه را در قالب عروسکی نمایش می‎دهد. کار دیگری در دفتر آقای دکتر حبیبی است که استاد حسین همدانی کشیده‎اند و فردوسی را با توجه به داستان‎ها و قهرمان‎های شاهنامه در فضایی طراحی کرده است که از پهلوانان سان می‎بیند. یک اثر خوب موسیقایی را نیز آقای چراغی با صدای آقای قربانی ساخته است. اینها برخی از مجموعه‎هایی است که وجود دارد و اگر کارهای حجمی خوبی به وجود بیاید ـ که امیدواریم به وجود بیاید ـ قطعاً مورد استقبال قرار می‎گیرد و در جاهای مختلف از آنها استفاده خواهد شد. به نظرم در سمپوزیوم مجسمه‎سازی که قرار است با موضوع حماسه و گرایش شاهنامه برگزار شود، چون در سطح بین‎المللی است آثار خوبی ایجاد شود (‏آفتاب ۲۵/۲/۱۳۸۷‏).
۱۷- تندیسی دیگر از فردوسی در آرامگاه فردوسی

۱۸ـ جلوگیری از نصب مجسمه‎ی فردوسی در دانشگاه آکسفورد لندن
خبرگزاری آریا: استاد ادبیات فارسی دانشگاه آکسفورد لندن، با ابراز تأسف از برخورد دوگانه غرب با تمدن بشری گفت: به جرم مسلمان بودن فردوسی شاعر بزرگ ایران، مانع از نصب مجسمه این شاعر فارسی زبان در دانشگاه ادبیات آکسفورد لندن شدند.

 

 

نمای نخستین آرامگاه فردوسی

 

نمای فعلی آرامگاه فردوسی
صاحب امتیاز: فرهنگسرای فردوسی
این مقاله در فصلنامة پاژ، سال دوم، شمارة سوم و چهارم، پاییز و زمستان ۱۳۸۸، پیایی ، هفتم و

 

 

 

 

 

    1. تندیس‌های فردوسی

      از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
       
      سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در اکسپوی شانگهای - چین
       
      سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در موزهٔ ملی تاجیکستان
       
      سردیس فردوسی - سر در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دارآباد تهران

      حکیم ابوالقاسم حسن توسی مشهور به فردوسی (حدود سال ۳۱۹ تا حدود ۳۹۷ هجری خورشیدی) شاعر حماسه‌سرای ایرانی و گویندهٔ شاهنامهٔ فردوسی است که در ناحیهٔ تابران توس خراسان در روستای پاژ به دنیا آمد و در شهر توس درگذشت و در باغ خانوادگی خویش به خاک سپرده شد.

      تندیس‌های گوناگون و بسیاری از فردوسی در سراسر جهان ساخته شده است.[۱] این مقاله به معرفی تندیسهای فردوسی ساخته شده به وسیلهٔ هنرمندان تندیس‌ساز و پیکرتراش در ایران و جهان می‌پردازد.

      محتویات

      • ۱ باغ نگارستان
      • ۲ دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران
      • ۳ میدان فردوسی تهران
      • ۴ آرامگاه فردوسی
      • ۵ دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه فردوسی
      • ۶ ساختمان جدید کتابخانهٔ ملی ایران
      • ۷ ساختمان قدیم کتابخانهٔ ملی ایران
      • ۸ کاخ نیاوران
      • ۹ اهواز، ایران
      • ۱۰ پاریس، فرانسه
      • ۱۱ مقر یونسکو، پاریس فرانسه
      • ۱۲ رم، ایتالیا
      • ۱۳ فریش هافن، آلمان
      • ۱۴ دوشنبه، تاجیکستان
      • ۱۵ نیشابور، ایران
      • ۱۶ تندیسهای ساختهٔ بنیاد فردوسی
      • ۱۷ دیگر تندیسهای فردوسی
      • ۱۸ منابع
      • ۱۹ جستارهای وابسته

      باغ نگارستان

      مجسمهٔ فردوسی باغ نگارستان ساختهٔ لرنزی، استاد مجسمه‌ساز مشهور فرانسوی است. در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، پیش از برگزاری کنگرهٔ بین‌المللی فردوسی، حدود ۴۱۰ دانشجوی ایرانی مقیم فرانسه هر کدام مبلغی در حدود ۲۰ تا ۱۰۰ فرانک پیشکش کردند و مبلغ پانزده هزار فرانک گردآوری کردند و از لرنزی خواستند تا تندیس فردوسی را بسازد. با وجود کم بودن مبلغ اما لرنزی پس از آگاهی از نیت دانشجویان مسوولیت ساخت این تندیس را پذیرفت. «ابراهیم چهرآزی»، متخصص اعصاب و روان و نمایندهٔ دانشجویان که قصد داشت به هر صورت در کنگرهٔ بین‌المللی فردوسی همکاری نماید به درخواست لرنزی، تندیس‌ساز، شعرهای شاهنامهٔ فردوسی را برای او خواند تا این استاد بتواند با الهام از اشعار حماسی فردوسی، تصویری از چهره او را طراحی کند. چهره این مجسمه متفاوت از چهرهٔ فردوسی در دیگر تندیسهای ساخته شده در ایران به وسیلهٔ استادانی هم‌چون ابوالحسن صدیقی است که علت آن برداشت استاد تندیس‌ساز فرانسوی از فردوسی است. این تندیس در محوطه باغ نگارستان نصب شد. باستانی پاریزی نیز در کتاب «شاهنامه آخرش خوش است» از صفحه ۳۵۶ تا ۳۸۰ فهرست اسامی آن ۴۱۰ دانشجو را به همراه شرح چگونگی همکاری هر یک در ساخت آن تندیس، آورده‌است. محوطه اطراف تندیس فردوسی به گل‌گشت فردوسی مشهور بوده است.

      دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران

      این تندیس به وسیلهٔ پارسیان هند به ایران پیشکش شد که در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۲۴ در میدان فردوسی نصب شد و تا پیش از نصب تندیس جدید فردوسی ساختهٔ ابوالحسن صدیقی در این میدان قرار داشت اما پس از نصب تندیس ابوالحسن صدیقی در این میدان در سال ۱۳۳۸، آن تندیس به دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران جا به جا شد و هنوز نیز در آن‌جا قرار دارد.

      میدان فردوسی تهران

       
      تندیس فردوسی، اثر ابوالحسن صدیقی، میدان فردوسی تهران

      تندیسی از جنس سنگ مرمر کارارا به ارتفاع سه متر که به وسیلهٔ ابوالحسن صدیقی در سال ۱۳۳۸ ساخته شد و کار نصب آن در میدان فردوسی تهران را فرزندش، فریدون صدیقی انجام داد. این تندیس در ۱۷ خرداد ۱۳۳۸ طی مراسمی در میدان نصب شد. این تندیس در دوران پس از ساخت دچار آسیبهای فراوان شده است که می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: شکسته شدن انگشت تندیس فردوسی در نتیجهٔ آویزان کردن پوستر و سپس چسباندن آن با چسب بدون رعایت تکنیکهای فنی و علمی مرمت، هم‌چنین ترک برداشتن این تندیس در نتیجه گرمایش و سرمایش، پوشاندن آن با لایه کنیتکس و رنگ کردن آن.[۲]

      آرامگاه فردوسی

      تندیسی از جنس سنگ مرمر کارارا به ارتفاع ۱۸۵ سانتی‌متر ساختهٔ ابوالحسن صدیقی در سال ۱۳۴۸ که در آرامگاه فردوسی واقع در شهر توس نصب شده‌است.

      دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه فردوسی

      تندیسی از جنس بتون مسلح به ارتفاع دو متر و ۲۰ سانتی‌متر و قاعده یک متر که طی سه ماه به وسیلهٔ علی رجبی‌مقدم با الهام از تندیس فردوسی در آرامگاه وی در توس ساخته شده‌است. این تندیس با پشتیبانی موسسه فرهنگی هنری فرهنگ‌سرای فردوسی در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۸۵ در محوطه دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد نصب شده است.

      ساختمان جدید کتابخانهٔ ملی ایران

      تندیسی از جنس برنز به ارتفاع هفت و نیم متر ساختهٔ رضا امیر یاراحمدی که در محل ساختمان جدید کتابخانه ملی ایران، نصب شده‌است. این تندیس از نظر اندازه بزرگترین تندیس ساخته شده از فردوسی می‌باشد. پیشنهاد ساخت این تندیس را رضا امیر یاراحمدی، سازندهٔ این تندیس به مسوولان داده‌است و علت برگزیدن تندیس فردوسی به عنوان نماد کتابخانه ملی ایران به دلیل اهمیت این شاعر حماسه‌سرای ایرانی در پاسداشت زبان فارسی از آلایش به زبانهای دیگر بوده‌است.

      از ویژگی‌های این تندیس نخست حالتی است که فردوسی دست روی پیشانی برده و سایبان بر چشم گرفته و به افق ادب پارسی که در دوران زندگی این شاعر در حال فراموشی بود را نظاره می‌کند، زبانی که همین شاعر نامدار ایرانی توانست آن را زنده نگاه دارد. دوم آن‌که، بادی است که در لباس تندیس فردوسی افتاده‌است و وضعیت دوران وی را نشان می‌دهد و اشاره به شعر شاهنامهٔ فردوسی دارد که شعر فردوسی به مانند کاخی بلند است که از باد و باران گزندی نمی‌یابد. سازندهٔ این تندیس هم‌چنین تاکید دارد که توفانی را نشان داده‌است که در برگهای کتاب هم افتاده‌است و می‌خواسته آن را ورق ورق و نابود کند.

      ریخته‌گری این تندیس در شهر باکو کشور آذربایجان و به وسیلهٔ نسیم عیسی‌اف انجام شده‌است. عیسی‌اف، تنها ریخته‌گری کار را انجام داده‌است و در هیچ‌یکی از مراحل ساخت و حتی قالب‌گیری حضور نداشته‌است. یاراحمدی علت ریخته‌گری تندیس در باکو را نبود امکان مناسب در ایران دانسته و نیز به دلیل ارزان‌تر تمام شدن پروژه ساخت این تندیس بزرگ عنوان کرده و توضیح داده است که ساخت این تندیس سرانجام با هزینه ۸۵ میلیون تومان به پایان رسیده‌است. در حالی که اگر ساخت آن در ایران انجام می‌گرفت دست‌کم سه برابر این قیمت هزینه بر می‌داشت.[۳]

      ساختمان قدیم کتابخانهٔ ملی ایران

      تندیسی ساختهٔ ابوالحسن صدیقی که به کتابخانهٔ ملی ایران پیشکش نموده بود و در گذشته در تالار ورودی کتابخانهٔ (ساختمان قدیم) در خیابان سی تیر قرار داشت. با جابه‌جایی ساختمان ظاهراً به تاقچه‌ای در پشت قفسه‌ها منتقل شده و دیگر در تالار ورودی جای ندارد.

      کاخ نیاوران

      تندیسی ساختهٔ علی قهاری کرمانی که در محوطه کاخ نیاوران تهران قرار دارد.[۴]

      اهواز، ایران

      تندیسی سه متری از سنگ مرمر یکپارچه به وزن هفت تن به دست عبدالعلی قسّامی ساخته شده است که وضعیت خرید آن به وسیله شهرداری اهواز هنوز مشخص نیست و به همین روی تا کنون در جایی نصب نشده است.

      پاریس، فرانسه

       
      تندیس فردوسی - سر در سفارت ایران در فرانسه

      تندیسی از فردوسی به اندازهٔ یک متر و هفتاد و پنج سانتی‌متر بر سر در ساختمانی قدیمی در شهر پاریس نصب شده است. این ساختمان قدیمی که تندیس و سردیس بسیاری از مفاخر ایران را در خود جای داده است، اکنون به عنوان ساختمان اصلی سفارت ایران در فرانسه به وسیلهٔ کشور ایران خریداری شده است.

      مقر یونسکو، پاریس فرانسه

      بنا بر توافق و پی‌گیری‌های بنیاد فردوسی با نمایندگی ایران در یونسکو قرار بود دو تندیس از فردوسی و پور سینا در محوطهٔ یونسکو در پاریس نصب شوند. طراحی دو تندیس را قرار بود اسفندیار ایمان زاده انجام دهد اما این تندیسها به دلیل کمبود اعتبار مالی با آن‌که طراحی و ماکت اولیه‌اش ساخته شده، هنوز نصب نشده است.[۵]

      رم، ایتالیا

      تندیسی از جنس سنگ مرمر ساختهٔ ابوالحسن صدیقی که در سال ۱۹۵۸ طی یک مراسم رسمی در پارک ویلا بورگزه (Villa borghese) در شهر رم ایتالیا نصب شده‌است.

      فریش هافن، آلمان

      تندیسی که با رایزنی بنیاد فردوسی و با هماهنگی شهرداری شهر فریش هافن آلمان قرار بود در میدانی که به نام فردوسی نامگذاری شده نصب شود. اگرچه گمانه‌زنی‌های کارشناسی به وسیلهٔ بنیاد فردوسی برای ساخت این تندیس انجام شد اما به دلیل کمبود اعتبار مالی تا کنون این تندیس ساخته نشده است.[۶]

      دوشنبه، تاجیکستان

      تندیسی از فردوسی در شهر دوشنبه تاجیکستان وجود دارد که تاجیکها پس از فروپاشی شوروی آن را جایگزین تندیس لنین کرده‌اند.

      نیشابور، ایران

      تندیسی از فردوسی در شهر نیشابور در میدان فردوسی (عراق) وجود دارد.

      تندیسهای ساختهٔ بنیاد فردوسی

       
      سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در موزهٔ شهر سارایوو - بوسنی

      به کوشش بنیاد فردوسی و به وسیلهٔ افشین اسفندیاری، عضو امنای بنیاد فردوسی و هنرمند برجسته ایرانی،[۷] سه تندیس از فردوسی در اندازهٔ دو و نیم متر با پایه، ساخته شده است. این هنرمند تندیس‌ساز ایرانی در مدت شش ماه با ابداع روشی نوین برای تندیس‌سازی از مهر ماه ۱۳۸۹ تا فروردین ۱۳۹۰ با پشتیبانی مالی و رایزنی‌های بنیاد فردوسی توانسته است، سه تندیس از فردوسی و دو تندیس از خیام و رودکی را برای بزرگداشت هزارهٔ سرایش شاهنامه بسازد.

      این سه تندیس از فردوسی با طراحی‌های گوناگون هم‌زمان با برپایی اکسپوی جهانی شانگهای (مهر ماه ۱۳۸۹) و بیست و هفتمین دورهٔ فستیوال جهانی زمستانی سارایوو (بهمن ماه ۱۳۸۹) و جشن جهانی نوروز در تاجیکستان (فروردین ماه ۱۳۹۰) در کمتر از یک هفته ساخته شده است و پس از ساخت در این سه کشور به دانشگاه پکن در چین، موزهٔ شهر سارایوو در بوسنی و هرزگوین و موزهٔ ملی تاجیکستان در شهر دوشنبه به نشانهٔ دوستی مردم ایران از سوی بنیاد فردوسی، پیشکش نماید.

      در ضمن تندیس خیام در موزهٔ شهر سارایوو در بوسنی و هرزگوین (بهمن ماه ۱۳۸۹) و تندیس رودکی در موزهٔ ملی تاجیکستان (فروردین ماه ۱۳۹۰) هر کدام در مدت یک هفته با پشتیبانی بنیاد فردوسی و به دست افشین اسفندیاری هم‌زمان با ساخت تندیس فردوسی در آن دو کشور ساخته شده و در همان‌جا نگهداری می‌شود.[۸]

      دیگر تندیسهای فردوسی

      از فردوسی تندیسهای دیگری نیز ساخته شده‌است از جمله تندیس ساختهٔ رضا نیک‌سیرت و تندیس فردوسی ساختهٔ ابوالحسن صدیقی که به دلیل نگهداری نامناسب از بین رفته‌اند.

      هم‌چنین سردیسی برنزی از فردوسی در جلوی در ورودی ساختمان اصلی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در دارآباد شهر تهران نصب شده‌است و نیز تندیسی به اندازه تندیس فردوسی که در میدان فردوسی شهر تهران نصب شده است به وسیلهٔ فریدون صدیقی ساخته شده است که به خاطر آسیبهای جدی که به این تندیس وارد شده، ساخته شده‌است تا پس از ساخت موزه‌ای برای آثار زنده‌یاد ابوالحسن صدیقی به آن موزه انتقال یابد اما چون این موزه هنوز ساخته نشده است این تندیس در جلوی در ورودی برج میلاد تهران نگهداری می‌شود.[۹] تندیس دیگری از فردوسی در شهر ایذه در استان خوزستان ، در بلوار دانشجو در مقابل ساختمان دانشگاه آزاد اسلامی این شهر نصب شده است ، تندیسی از فردوسی نیز در میدان فردوسی شهر سلماس (شاهپور) قرار دارد که در بهمن ماه ۱۳۹۳ شهرداری اقدام به برچیدن این تندیس نمود؛ ولی با اعتراض فراوان مردم آذربایجان و ادب دوستان ایرانی در سراسر جهان،[۱۰] شهرداری با دستور وزیر کشور مجبور به بازگرداندن این تندیس در اسفند همان سال شد.

      منابع

    2. «از تهران تا رم، نگاهی به تندیس‌های فردوسی در ایران و جهان». مشرق نیوز، ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۲.
    3. مصاحبه فریدون صدیقی در تاریخ ۲۱ آبان ۱۳۸۷، سایت خبری ایر اس.
    4. امین، هدی، فردوسی چگونه به کتابخانهٔ ملی رفت، روزنامهٔ ایران، شماره ۳۶۸۳، تاریخ ۱۹ دی ۱۳۸۶، ص ۱۸
    5. مطلق، محمد، ملاقات با باقرخان در محلی متروک، روزنامهٔ همشهری، شماره ۳۸۴۲، یکشنبه ۱۵ آبان ۱۳۸۴
    6. آناهید خزیر (گزارشگر) نصب مجسمه فردوسی و ابن سینا در یونسکو، تلکس خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۸۶.
    7. از« نگارستان » تهران تا میدان « ویلابورگزه» رم
    8. :: بنیاد فردوسی شاخه توس ::
    9. سومین تندیس فردوسی در تاجیکستان ساخته شد
    10. تاریخ ایرانی - به بهانه سالروز رونمایی از اولین مجسمه میدان فردوسی/ حال وخیم تندیس حکیم
اعتراض استادان زبان فارسی به برداشتن نام و تندیس فردوسی! خبرگزاری فرارو

 

 

فردوسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
فردوسی
Statue of Ferdowsi in Rome.JPG
پیکرهٔ فردوسی از ابوالحسن صدیقی در میدان فردوسی شهر رم
نام اصلیابوالقاسم فردوسی توسی
زمینهٔ کاریادبیات فارسی، شعر
زادروز۳۲۹ هجری قمری برابر با ۳۱۹ هجری خورشیدی
دهکدهٔ توس،[۱] خراسان
پدر و مادرمنصور
مرگ۴۱۶ هجری قمری برابر با ۴۰۱ هجری خورشیدی[۱]
توس
ملیتایرانی
محل زندگیتوس، پاژ
جایگاه خاکسپاریتوس، خراسان
۳۶°۲۹′۱۰.۱۵″ شمالی ۵۹°۳۱′۳.۳۴″ شرقی
در زمان حکومتفرمانروایی سامانیان و غزنویان
لقبحکیم توس، حکیم سخن
پیشهشاعر
سبک نوشتاریسبک خراسانی
کتاب‌هاشاهنامه
دلیل سرشناسیشاهنامه
اثرپذیرفته ازدقیقی طوسی

ابوالقاسم فردوسی توسی (۳۲۹ هجری قمری - ۴۱۶ هجری قمری، در توس خراسان)، شاعر حماسی ایرانی و سرایندهٔ شاهنامه حماسهٔ ملی ایران است که آوازهٔ جهانی دارد. فردوسی را بزرگ‌ترین سرایندهٔ پارسی‌گو دانسته‌اند،[۲] که از شهرت جهانی برخوردار است.

سروده‌های دیگری نیز به فردوسی نسبت داده شده‌است که بیشتر بی‌پایه دانسته‌اند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها مثنوی یوسف و زلیخا و هجونامه‌ای در نکوهش سلطان محمود است.[یادداشت ۱]

از چند و چون دانش‌اندوزی و آگاهی فردوسی از دانش‌های روزگارش آگاهی دقیقی در دست نیست؛ اما از لابلای شاهنامه به نیکی دانسته می‌شود که وی با ادب عرب و فلسفه و کلام روزگار خویش آشنایی داشته‌است. شاید به حدس و گمان بتوان گفت که وی، مستقیم یا غیرمستقیم، از بلاغت یونانی نیز آگاهی‌هایی داشته‌است؛ و این نکته از سنجش شاهنامه با نوشتارهای همسان آن از دیدگاه هنر صحنه‌آرائی به خوبی دانسته می‌شود؛ گرچه مجموعهٔ این آگاهی‌ها ممکن است نتیجهٔ شناخت ذوقی و قریحهٔ فردوسی نیز باشد.

چنان‌که از لابلای شاهنامه و قراین خارجی دانسته می‌شود، فردوسی سراسر زندگانی در زادگاه خویش توس به سر برده‌است، و جز یکی، دو بار به سفر نرفته‌است. سفرهایی افسانه‌ای در تذکره‌ها به او نسبت داده‌اند که پذیرفتن آنها دشوار است؛ اما گمان اینکه پس از پایان شاهنامه خود آن را به غزنین نزد سلطان محمود برده‌باشد امری است که اگر چه روشن نیست، دلیل قاطعی نیز در رد آن وجود ندارد. به هر روی، در شاهنامه هیچ اشاره‌ای به سفر غزنین او نشده‌است.

فردوسی سخن‌سرایی وطن‌پرست و در میهن‌خواهی استوار بود. این باور پایدار او از جای جای شاهنامه و به ویژه از شور فردوسی در ستایش ایران به خوبی آشکار است. او از تاریخ نیاکان خود و داستان‌ها و افسانهٔ شاهان و تاریخ ایران باستان آگاهی و یا به دانستن آن‌ها شوق و دلبستگی فراوان داشت و تربیت خانوادگی او نیز وی را بر این می‌داشت و به همین سبب است که به این کار سترگ دست زد. وی مال و ثروت نیاکانی را بر سر کار شاهنامه گذاشت و تا هنگامی که گرفتار فقر و تهیدستی نگشت، به دربار شاهان و جایزه‌های ایشان چشم نداشت. فردوسی در سرودن شاهنامه، گذشته از انگیزهٔ وطن‌خواهی و باورهای میهنی، کمابیش پشتیبانانی داشته‌است. او خود از چند تن به نام یاد کرده‌است که ایشان به گونه‌ای در یاری او کوشیده‌اند.

به نظر محمدعلی فروغی از ویژگی‌های فردوسی پاکی زبان و عفت اوست. در تمام شاهنامه یک واژه و یا یک عبارت مستهجن دیده نمی‌شود و پیداست که فردوسی بر خلاف بسیاری از شاعران، از آلوده کردن خود به هزل و زشتی‌ها کناره‌گیری داشته‌است و هر جا که به فراخور داستان‌سرایی مطلب شرم‌آمیزی می‌بایست نقل کند، بهترین و نازک‌ترین عبارت‌ها را برای آن یافته است. عفت‌خواهی فردوسی به اندازه‌ای‌ست که در داستان‌هایی[کدام؟] هم که به فراخور طبیعت بشری بی‌اختیار رخ می‌دهد، نمی‌پسندد که پهلوانان او گرفتار نفس شده و از حدود مشروع فراتر رفته باشند. ۲۵ اردیبهشت در تقویم ایران به نام فردوسی است.

محتویات

  • ۱ زایش و نام و نشان
    • ۱.۱ زایش
    • ۱.۲ نام
  • ۲ پرورش و بالندگی
  • ۳ سروده‌های فردوسی
    • ۳.۱ سُرایش شاهنامه
  • ۴ پشتیبانان فردوسی
  • ۵ درگذشت و آرامگاه
  • ۶ مذهب فردوسی
  • ۷ افسانه‌های زندگی فردوسی
  • ۸ فردوسی و سلطان محمود
    • ۸.۱ افسانه سرایش شاهنامه به فرمان سلطان محمود
    • ۸.۲ ستایش سلطان محمود در شاهنامه
  • ۹ منابع دربارهٔ فردوسی
    • ۹.۱ فردوسی‌پژوهی
  • ۱۰ اندیشهٔ فردوسی
  • ۱۱ جایگاه جهانی فردوسی
    • ۱۱.۱ تندیس‌های فردوسی
    • ۱۱.۲ بزرگ‌داشت و گرامی‌داشت فردوسی
  • ۱۲ راه‌اندازی نهادهایی به نام فردوسی
  • ۱۳ جستارهای وابسته
  • ۱۴ یادداشت‌ها
  • ۱۵ پانویس
  • ۱۶ منابع
  • ۱۷ پیوند به بیرون
  • ۱۸ برای مطالعه بیشتر

زایش و نام و نشان

 
سردیس فردوسی در پیرامون میدان آزادی

زایش

بر پایهٔ دیدگاه بیشتر پژوهشگران امروزی، فردوسی در سال ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) برابر با ۳۱۹ هجری خورشیدی در روستای پاژ در شهرستان توس (طوس) در خراسان دیده به جهان گشود. نظامی عروضی (وفات ۵۶۰ هجری قمری)، نخستین پژوهنده‌ای که دربارهٔ زندگی فردوسی جستاری نوشته‌است، زایش فردوسی را در روستای «باز» (پاژ) دانسته‌است.[۱] منابع تازه‌تر روستاهای «شاداب» و «رزان» را نیز جایگاه زایش فردوسی دانسته‌اند اما بیشتر پژوهشگران امروزی این گمانه‌ها را بی‌پایه می‌دانند.[۳]

سال زایش فردوسی در ۳۲۹ هجری قمری از آنجا دریافته شده‌است که در سه پاره از سروده‌های فردوسی، وی به شمار سال خود اشاره کرده‌است. نخست در داستان جنگ بزرگ کیخسرو از تهیدستی خود در شصت و پنج سالگی می‌گوید و پس از آن می‌افزاید که در پنجاه و هشت سالگی و زمانی که جوانی را گذرانده‌بود، فریدون دوباره زنده شده و جهان را به دست گرفت که به تخت نشستن محمود را بیان می‌کند:

بدانگه که بُد سال پنجاه و هشت نوان‌تر شدم چون جوانی گذشت
فریدون بیداردل زنده شد زمین و زمان پیش او بنده شد

و از آنجا که زمان چیرگی سلطان محمود غزنوی بر ایران در سال ۳۸۷ هجری قمری (برابر با ۳۷۵ هجری خورشیدی) بوده‌است، می‌توان دریافت کرد که سال زایش فردوسی ۳۲۹ هجری قمری بوده‌است؛ و هم‌چنین با درنگریستن به این که فردوسی در سال ۳۸۷ هجری قمری، پنجاه و هشت ساله بوده‌است، می‌توان درست بودن این گمان را پذیرفت.[۱] بار دوم در داستان پادشاهی بهرام بهرامیان، شمار شصت و سه را برای سال خود می‌گوید و این تاریخ را در حدود ۷۳۰ بیت پسین‌تر دوباره می‌آورد و می‌افزاید که در آن هنگام، روز آدینه به هرمزد بهمن، یعنی روز نخست بهمن، افتاده‌است. بنا بر پژوهش شهبازی، تنها در سال ۳۷۱ یزدگردی برابر با ۱۰۰۳ میلادی روز آدینه با روز نخست بهمن برابر افتاده‌است؛ و چنانچه ۶۳ سال از آن سال کاسته شود، سال زایش فردوسی ۳۲۹ هجری قمری به دست می‌آید. سومین بار در پایان شاهنامه فردوسی سال خود را هفتاد و یک و سال انجام شاهنامه را ۴۰۰ هجری قمری می‌گوید؛ و چنانچه ۷۱ از ۴۰۰ کاسته شود، برای بار سوم سال ۳۲۹ آشکار می‌شود.[۴]

با این حال، شمار دیگری از فردوسی‌پژوهان سال‌های دیگری را برای سال زایش فردوسی آورده‌اند. نولدکه به این نتیجه می‌رسد که او اندکی پس از ۳۲۰ هجری قمری زاده شده‌است.[۵] موهل بر این باور است که زایش فردوسی باید در سال ۳۲۹ هجری قمری (۹۳۹–۹۴۰ میلادی) باشد.[۶] رکن‌الدین همایونفرخ دیدگاه دیگری دارد و سال ۳۱۳ هجری قمری را سال زایش فردوسی می‌داند.[۷]

نام

کنیهٔ وی «ابوالقاسم»، و تخلص و شهرتش «فردوسی» است، هیچ‌گونه آگاهی قطعی از نام و خانواده‌اش در دست نیست. در منابع گوناگون و در دیباچهٔ برخی نسخه‌های دست‌نویس شاهنامه، نام وی منصور، حسن یا احمد آمده‌است و نام پدرش حسن، احمد یا علی و نام پدربزرگش شَرَفشاه یاد شده‌است. از میان این گفته‌های گوناگون، معتبرترین نام این شاعر ایرانی ابوالقاسم فردوسی توسی است. اینکه چرا شاعر تخلص فردوسی را برای خود گزیده‌است روشن نیست. شاید این موضوع به دیدار وی با سلطان محمود غزنوی بازگردد. گویا سلطان محمود چنین لقبی به فردوسی داده و منظور وی مردی بوده که از بهشت آمده‌است.[۱][۴]

نام او همه جا ابوالقاسم فردوسی شناخته شده‌است. نام کوچک او را در منابع کهن‌تر مانند عجایب‌المخلوقات و تاریخ گزیده (حمدالله مستوفی) و سومین مقدمهٔ کهن شاهنامه، «حسن» نوشته‌اند. منابع دیگر هم‌چون برگردان عربی بنداری، پیشگفتار دست‌نویس فلورانس و پیشگفتار شاهنامه بایسنقری (و نوشته‌های برگرفته از آن) نام او را «منصور» گفته‌اند. پیش از همهٔ اینها، کهن‌ترین منبعی که از فردوسی و نام و تخلص و شهر او یاد کرده، گرشاسپ‌نامهٔ اسدی توسی است.[۴] نام پدر او نیز در تاریخ گزیده و سومین مقدمهٔ کهن شاهنامه «علی» گفته شده‌است. محمدامین ریاحی پس از بررسی کهن‌ترین منابع، نام «حسن بن علی» را پذیرفتنی دانسته‌است و این نام را با قرینه‌های دیگری که وابستگی او را به یکی از شاخه‌های تشیع می‌رساند، سازگارتر دانسته‌است، هرچند که هم‌چون بیشتر پژوهندگان زندگانی فردوسی، او را از هرگونه تعصب مذهبی برکنار دانسته‌است.[۸][۹][۱۰]

برای پدر فردوسی در منابع کم‌ارزش‌تر نام‌های دیگری نیز آورده‌اند، مانند: «مولانا احمد بن مولانا فرخ» در مقدمهٔ شاهنامهٔ بایسنقری، «فخرالدین احمد» در هفت اقلیم، «فخرالدین احمد ابن حکیم مولانا» در مجالس المؤمنین و مجمع الفصحا، و «حسن اسحاق شرفشاه» در تذکرةالشعرا. تئودور نولدکه در کتاب حماسهٔ ملی ایران دربارهٔ نادرست بودن نام «فخرالدین» نوشته‌است که دادن لقب‌هایی که به «الدین» پایان می‌یافته‌اند در زمان آغاز نوجوانی فردوسی کاربرد پیدا کرده‌است و ویژهٔ «امیران مقتدر» بوده‌است، از این رو پدر فردوسی نمی‌توانسته چنین لقبی داشته‌باشد.[۵][۸]

عمر فروخ در ذکر فتح بنداری که برگردانندهٔ شاهنامه به زبان عربی بوده، نام و نسب فردوسی را «ابوالقاسم منصور بن احمد بن فَرُّخ فردوسی» نوشته‌است.[۱۱] محمدرضا شفیعی کدکنی در تصحیح تاریخ نیشابور از روشی سخن می‌گوید که از شیوهٔ نام‌نوشت‌های حاکم نیشابوری که هم‌روزگار فردوسی بوده، برگرفته شده‌است. روشی که از رابطهٔ کنیه‌ها و نام‌ها در روزگار فردوسی در خراسان ساخته شده‌است:

از مطالعهٔ آمارگونهٔ این کنیه‌ها تا حدی می‌توان حُکم کرد که اعمّ اغلبِ ابوالحسنها، علی نام دارند و بیشتر ابوعبداللهها، محمد... از روی این رابطهٔ کنیه‌ها و نام‌ها شاید بتوان در مواردی که کنیهٔ کسی مسلّم نیست و نام او مورد تردید، تصمیم گرفت؛ مثلاً، اگر مسلّم باشد - که مسلّم است یقیناً- کنیه فردوسی ابوالقاسم است، وقتی دربارهٔ نام او که آیا منصور است یا حسن شک کنیم، می‌توانیم از روی این فرمول حسن را انتخاب کنیم.

[۱۲]

پرورش و بالندگی

کاشی‌نوشته‌های آموزشگاهی از شاهنامه

اگر دادگر باشی و پاک دین/ز هر کس نیابی به جز آفرین
کنون گر شوی آگه از روزگار/روان و خرد بادت آموزگار

بر پایهٔ اشاره‌های گذرای فردوسی دانسته شده‌است که او دهقان و دهقان‌زاده بود.[۱۳] دهقان در روزگار فردوسی و در شاهنامهٔ او به معنی ایرانی‌تبار و نیز به معنی مالک روستا یا رئیس شهر بوده‌است. واژهٔ دهقان که معنی حقیقی آن کشاورز و برزگر است، به طور مجازی به معنی ایرانی (در برابر ترک و عرب) به کار می‌رفت. دهقانان از آزادگان و نژادگان ایرانی، و هر یک مالک ناحیه‌ای بودند و سرپرستی موروثی ناحیهٔ خود را داشتند. بعدها در سدهٔ پنجم و ششم دهقانان را رئیس می‌نامیدند و همان است که در سده‌های اخیر تعبیر «ریش‌سفید» در مفهومی نزدیک بدان معمول شد. فرزندان دهقانان با آداب و رسوم ایرانی پرورش می‌یافتند و نگهبانان سنت‌ها و فرهنگ ملی ایرانی بودند.[۱][۱۴][۱۵] در شاهنامه از یک سو دهقان در کنار «آزاده»، به معنی «ایرانیان» دیده می‌شود و از سوی دیگر به همراه «موبد» (روحانی زرتشتی) در معنای «نگاهبان و روایت‌کنندهٔ داستان‌های باستان».[۱]

شهر توس، زادگاه فردوسی، از شهرهای کهن دورهٔ ساسانیان بود، و در افسانه‌ها آمده‌است که آن را توس، شاهزاده‌ای که پسر نوذر و سپهسالار کیکاووس و کیخسرو بود، ساخته‌است. مردم توس به خاطرات باستانی شهر خود می‌نازیدند و می‌بالیدند و همواره به دلاوری و گردنفرازی نامبردار بودند. این شهر در دورهٔ خلیفهٔ سوم به دست اعراب افتاد. اما هنوز بازماندگان فرمانروایان ایرانی یا کسانی که تبار خود را به آن بزرگان می‌رسانیدند، در توس نام و جایگاه داشتند و گاهی فرمانروایی را در آن نواحی به دست می‌گرفتند. از همان آغاز چیرگی اعراب، کسانی در خراسان برای آزادی سرزمین خود قیام‌ها کردند و جان بر سر آرمان خود نهادند که تاریخ‌نویسان عرب، آنان را خارجی نامیده‌اند. توس در دورهٔ فردوسی شهر بزرگی نبود و ناحیه‌ای وابسته به نیشابور و تابع بخارا پایتخت سامانیان بود.[۱۶]

دربارهٔ دوران کودکی و جوانی او، نه خود شاعر سخنی گفته و نه در منابع کهن جز افسانه و خیال‌بافی چیزی به چشم می‌خورد. با این حال از دقت در ساختار زبانی و بافت تاریخی - فرهنگی شاهنامه، می‌توان دریافت که او در دوران پرورش و بالندگی خویش از راه خواندن و ژرف‌نگری در سروده‌ها و نوشتارهای پیشینیان خویش سرمایهٔ کلانی اندوخته که بعدها دست‌مایهٔ او در سرایش شاهنامه شده‌است.[۱۷] هم‌چنین از شاهنامه این‌گونه برداشت کرده‌اند که فردوسی با زبان و دیوان‌های شاعران عرب و نیز با زبان پهلوی آشنا بوده‌است.[۱۸] نولدکه بر این باور است که فردوسی دانش روزگار خود به ویژه دانش‌های دینی و فلسفی را به گونه‌ای رسمی نیاموخته‌بود و در اندازهٔ یک فرد باسواد از این دانش‌ها آگاهی داشته‌است و هم‌چنین می‌گوید فردوسی پهلوی نمی‌دانست. در برابر این دیدگاه، تقی‌زاده و شیرانی بر این باورند که فردوسی با دانش‌های روزگار خود آشنایی داشته‌است؛ و بدیع‌الزمان فروزانفر و احمد مهدوی دامغانی نیز باور دارند که فردوسی حتی در زمینهٔ شعر و نثر عرب دانش گسترده‌ای داشته‌است. اما دربارهٔ پهلوی دانستن فردوسی برخی پژوهشگران مانند سعید نفیسی، حبیب یغمایی و لازار پهلوی‌دانی فردوسی را پذیرفته‌اند، اما برخی دیگر مانند نولدکه، محمدتقی بهار، شاپور شهبازی و جلال خالقی مطلق بر این باور نیستند.[۱] روی‌هم‌رفته، دربارهٔ عربی‌دانی و پهلوی‌دانی و آموخته‌های فردوسی می‌توان رای نولدکه را پذیرفت. می‌توان گفت فردوسی عربی را آموخته‌بود اما در نثر و نظم عرب چیره نبود. هم‌چنین سختی پهلوی‌خوانی در دوران فردوسی، شیوهٔ نگارش آن بود. آن‌گونه که اگر نوشته‌ای برای او خوانده می‌شد، مفهوم آن را دریافت می‌کرد، اما خود پهلوی‌خوانی نمی‌دانست. به هر روی، در شاهنامه هیچ نشانه‌ای دربارهٔ پهلوی‌دانی فردوسی نیست. گاهی در شاهنامه نشانه‌هایی از دانش‌های ستاره‌شناسی و فلسفه و دانش‌های دیگر به چشم می‌خورد، اما نمی‌توان از آنها چیرگی فردوسی بر این دانش‌ها را برداشت کرد. بی‌گمان چیرگی فردوسی بر فرهنگ و تاریخ و آداب و آیین‌های ایران باستان و هم‌چنین زبان پارسی بر کسی پوشیده نیست. اما این‌گونه دانش‌ها در گروه دانش‌های بنیادی آن روزگار جای نمی‌گرفت و امروز هم به این دانش‌ها که در تاروپود شاهنامه تنیده شده‌اند چندان بهایی داده نمی‌شود.[۱۹]

آغاز زندگی فردوسی هم‌زمان با گونه‌ای جنبش نوزایش در میان ایرانیان بود که از سدهٔ سوم هجری قمری آغاز شده و دنباله و اوج آن به سدهٔ چهارم رسید و گرانیگاه آن خراسان و سرزمین‌های فرارود بود. در درازنای همین دو سده شمار چشمگیری از سرایندگان و نویسندگان پدید آمدند و با آفرینش ادبی خود زبان پارسی دری را که توانسته بود در برابر زبان عربی پایدار بماند، توانی روزافزون بخشیدند و به صورت زبان ادبی و فرهنگی درآوردند. فردوسی از همان روزگار کودکی، بینندهٔ کوشش‌های مردم پیرامونش برای پاسداری ارزش‌های دیرینه بود و خود نیز در چنان زمانه و زمینه‌ای پا به پای بالندگی جسمی به فرهیختگی رسید و رهرو سخت‌گام همان راه شد.[۲۰]

فردوسی جوانی خود را در سال‌هایی گذرانید که با سیاست مداراجویی و آزاداندیشی و فرهنگ‌دوستی سامانیان، آزادی اندیشه برقرار بود و پیروان هر اندیشه و آیینی به آسایش می‌زیستند؛ و حضور گروه‌هایی با اندیشه‌های گونه‌گون و آزادی بحث و نظر میان آنان موجب شکفتی اندیشه‌ها بود. فردوسی در چنین فضایی زاد و زیست، و ذهنش پاک از تعصب‌های قشری، گنجینهٔ اندیشه‌های حکیمانه گردید. شاهنامهٔ فردوسی یادگار فضای فکری آزادی است که روزگار اوج دانش و فرهیختگی در ایران بود. شاهنامه در سرفصل یک دگرگونی اندیشه و فرهنگ در ایران، و پایان یک روزگار و آغاز روزگار دیگری پدید آمده‌است، در خراسان روزگار سامانی که تهی از چیرگی فقیهان دستگاه خلافت بود؛ در سال‌هایی که در بغداد حسین منصور حلاج را به دار می‌کشیدند و پیکرش را می‌سوزانیدند در خراسان در پرتو بیداری و خردورزی و آزاداندیشی، حکیمانی چون بیرونی و فارابی و رازی و ابن سینا پدیدار می‌گشتند. دید و اندیشه و جهان‌بینی یکسانی که در سراسر شاهنامه جلوه‌گر است، بیانگر این است که فردوسی از کودکی تا آغاز سرایش شاهنامه و در درازنای سرایش آن، در محیطی زیسته که در آن تاریخ و داستان‌ها و فرهنگ باستانی ایران رواج داشته، و آن همه در نهانخانهٔ دل شاعر نشسته و جای استواری یافته، نتیجه این شده‌است که در سراسر شاهنامه روح و اندیشه و جهان‌بینی یکسانی دیده می‌شود.[۲۱]

سروده‌های فردوسی

 
نمایی از داستان‌های شاهنامه در آرامگاه فردوسی

کودکی و جوانی فردوسی در زمان سامانیان سپری شد. شاهان سامانی از دوستداران ادب فارسی بودند. با توجه به این‌که فردوسی در روزگار و شهری می‌زیست که داستان‌های کهن ایرانی مورد علاقهٔ همگان بود همان‌گونه که خود در دیباچهٔ شاهنامه ستایش و آفرین‌گویی «کهان» و «مهان» را از نامورنامه ابومنصوری[یادداشت ۲] و این‌که «جهان دل نهاده بر این داستان» را بازگفته‌است. آغاز سرودن شاهنامه را بر پایهٔ شاهنامه ابومنصوری از زمان سی سالگی فردوسی می‌دانند اما با درنگریستن به توانایی فردوسی می‌توان چنین برداشت کرد که وی در جوانی نیز به سرایندگی می‌پرداخته‌است و چه بسا سرودن بخش‌هایی از شاهنامه را در همان زمان و بر پایهٔ داستان‌های کهنی که در داستان‌های گفتاری مردم جای داشته‌اند، آغاز کرده‌است.[۱۳][۲۲] این گمانه می‌تواند یکی از سبب‌های ناهمگونی‌های زیاد ویرایش‌های دست‌نویس شاهنامه باشد. به این‌سان که ویرایش‌های کهن‌تری از این داستان‌های پراکنده دست‌مایه نسخه‌برداران شده‌باشد. گذشته از دلایل عقلی، از روایت‌های افسانه‌ای هم چنین برمی‌آید که فردوسی داستان‌هایی را به صورت جدا سروده بوده و از این داستان‌ها رونویس‌هایی تهیه می‌شده و دست به دست می‌گشته‌است. اشارهٔ خود فردوسی در پارهٔ انجام شاهنامه نیز به همین نکته است. از میان داستان‌هایی که گمان می‌رود در زمان جوانی وی گفته شده‌باشد می‌توان داستان‌های بیژن و منیژه، رستم و اسفندیار، رستم و سهراب، داستان اکوان دیو و داستان سیاوش را نام برد.[۱][۲۳]

تنها سروده‌ای که روشن شده از فردوسی است، خود شاهنامه است (جدای از بیت‌هایی که خود او از سروده‌های دقیقی دانسته‌است). سروده‌های دیگری نیز از فردوسی دانسته شده‌اند مانند چند قطعه، چهارپاره، رباعی، قصیده، و غزل که پژوهشگران در این که سرایندهٔ آنها فردوسی باشد، بسیار دودل می‌باشند و به ویژه قصیده‌ها را سرودهٔ روزگار صفویان می‌دانند.[۲۴]

سروده‌های دیگری نیز از برای فردوسی دانسته شده‌اند که بیشترشان بی‌پایه هستند. نامورترین آنها مثنوی‌ای به نام یوسف و زلیخا است که در مقدمه شاهنامه بایسنقری سرودهٔ فردوسی به شمار رفته‌است. اما این گمانه از سوی پژوهشگران نادرست دانسته شده و از آن میان مجتبی مینوی در سال ۱۳۵۵ هجری خورشیدی گویندهٔ آن را «ناظم بی‌مایه‌ای به نام شمسی» یافته‌است.[۱] محمدامین ریاحی او را شرف‌الدین علی یزدی دانسته‌است و بر این باور بوده‌است که مقدمه شاهنامه بایسنقری را هم، همین نویسنده نوشته‌باشد.[۲۵]

هجونامه

سرودهٔ دیگری که از فردوسی دانسته شده‌است «هجونامه» ای در نکوهش سلطان محمود است که به گفتار نظامی عروضی صد بیت بوده‌است و شش بیت از آن به جای مانده‌است. ویرایش‌های گوناگونی از این هجونامه در دست بوده‌است که از ۳۲ بیت تا ۱۶۰ بیت داشته‌اند. نسبت دادن چنین هجونامه‌ای را به فردوسی، برخی از پژوهشگران نادرست دانسته‌اند، مانند محمود شیرانی که با درنگریستن به این که بسیاری از بیت‌های این هجونامه از خود شاهنامه یا مثنوی‌های دیگر آمده‌اند و بیت‌های دیگر نیز از دید ادبی کاستی دارند چنین نتیجه‌گیری کرد که این هجونامه ساختگی است.[۲۶] اما محمدامین ریاحی با درنگریستن به این که از این هجونامه در شهریارنامهٔ عثمان مختاری (از ستایشگران مسعود سوم غزنوی نوادهٔ محمود)، که پیش از چهار مقالهٔ نظامی عروضی نوشته شده‌است، نام برده شده‌است، سرودن هجونامه‌ای به دست فردوسی را پذیرفتنی دانسته‌است.[۲۷] پژوهشگرانی مانند نولدکه، تقی‌زاده و صفا نیز باور به بودن هجونامه و بنیاد برخی بیت‌های آن دارند. نولدکه باور دارد که به گواه واژهٔ «این نامه» در برخی بیت‌های هجونامه، فردوسی به پیوست شاهنامه، هجونامه را آورده‌است تا با این کار همهٔ بیت‌های پراکنده در شاهنامه را -که در ستایش محمود بوده‌است- بزداید.[۲۶] هم‌چنین جلال خالقی مطلق بر این باور است که به سبب برساخته بودن بیشتر بیت‌های هجونامه نمی‌توان بنیاد آن را نادیده گرفت و در آن‌جا نیز بیت‌های زیبایی وجود دارد که از شاهنامه برگرفته نشده‌است؛ و می‌گوید چنین می‌نماید که شیرانی بیشتر در پی پشتیبانی از محمود بوده‌است.[۱]

بر پایهٔ بیتی در هجونامه که فردوسی در آن به هشتاد سالگی خود اشاره می‌کند، هجونامه پیش از سال ۴۰۹ هجری قمری سروده شده‌است.[۱][۲۶]

سُرایش شاهنامه

نوشتار اصلی: شاهنامه
 
برگی از شاهنامهٔ تهماسبی

شاهنامه پرآوازه‌ترین سرودهٔ فردوسی و یکی از بزرگ‌ترین نوشته‌های ادبیات کهن پارسی است. فردوسی هنگامی سرودن شاهنامه را آغاز کرد که زبان پارسی دری توانایی‌های بایسته را برای بیان موضوع‌های گوناگون یافته‌بود، اما هنوز در سراسر سرزمین‌های پارسی‌زبان به گونه‌ای یکدست و یکسان درنیامده‌بود؛ و در لهجهٔ هر شهر و ناحیه واژه‌ها و تعبیرهای ویژه وجود داشت، و گردآورندگان کتاب مسالک و ممالک به برخی نکته‌ها در این زمینه اشاره کرده‌اند.[۲۸]

فردوسی از گویندگان روزگار سامانی، و زاده و پرورده و برآمدهٔ روزگار آنان بود. سرودن شاهنامه را در آن سال‌ها که موج ایران‌دوستی بالا گرفته بود آغاز کرد. سراسر شاهنامه بیان‌کنندهٔ آرمان سیاسی و ملی خاندان سامانی بود که خود را وارث ساسانیان و پایه‌گذار استقلال دوبارهٔ ایران و زندگی‌بخش سنت‌های ملی و فرهنگی می‌دانستند. دانش‌پروری و شعردوستی امیران سامانی و وزیران آن‌ها و آزاداندیشی حاکم بر آن سال‌ها مشوق دانشمندان و شاعران بود. فردوسی پس از آن که داستان‌هایی را در روزگار منصور بن نوح سروده‌بود، در روزگار نوح دوم پسر منصور در حدود سال ۳۷۰ هجری قمری پس از مرگ دقیقی به نظم درآوردن متن ابومنصوری را آغاز کرد و می‌توان پنداشت که آوازهٔ پادشاهان سامانی در شعردوستی و علاقه آن‌ها به داستان‌های باستانی این امید را به فردوسی داده‌بود که پس از پایان کار، کتاب خود را به پادشاه شایسته‌ای از آن خاندان پیشکش نماید.[۲۹] گمان می‌رود که دقیقی به دستور شاه سامانی کار نظم شاهنامه را آغاز کرده‌بود. از این‌رو، فردوسی برای دنبال کردن کار دقیقی، خواست تا به بخارا، پایتخت سامانیان، سفر کند تا هم فرمان ادامهٔ کار را از شاه سامانی ستاند و از پشتیبانی مالی او برخوردار شود و هم این‌که از نسخه‌ای از شاهنامهٔ منثور ابومنصور محمد بن عبدالرزاق -که به گمان نگاه‌داری‌شده در کتابخانهٔ دربار سامانی و مورد بهرهٔ دقیقی بود- بهره گیرد. اما پس از این‌که دوستی از همشهریانش -که در دیباچهٔ بایسنقری محمد لشکری نام برده شده‌است-[۱۳] دست‌نویسی از این منبع را در دسترس او گذاشت، از این رای برگشت و کار را در شهر خویش آغاز کرد. او در آغاز از پشتیبانی مالی منصور، فرزند ابومنصور محمد بن عبدالرزاق بهره‌مند می‌شود. اما این دوران دیری نمی‌پاید و با کشته‌شدن منصور پایان می‌یابد.[۱][۳۰]

او سرانجام شاهنامه را در سال ۳۸۴ هجری قمری (برابر با ۳۷۲ هجری خورشیدی)، سه سال پیش از بر تخت نشستن محمود، به پایان رساند.[۱][۳۱] این ویرایش نخستین شاهنامه بود و فردوسی نزدیک به شانزده سال دیگر در پرمایه‌تر و پیراسته کردن آن کوشید.[۳۱] این سال‌ها هم‌زمان با برافتادن سامانیان و برآمدن سلطان محمود غزنوی بود. روشن است که در ویرایش نخستین، ستایش محمود نبود و به گمان ستایش منصور بن ابومنصور بیش از آنچه که اکنون هست، بوده و چه بسا که ویرایش نخست به نام منصور بوده‌باشد.[۳۲] فردوسی در سال ۳۹۴ هجری قمری (برابر با ۳۸۲ هجری خورشیدی) در سن شصت و پنج سالگی بر آن شد که شاهنامه را به سلطان محمود پیشکش کند، و از این رو دست به کار تدوین ویرایش تازه‌ای از شاهنامه شد.[۳۳] فردوسی در ویرایش دوم، بخش‌های مربوط به پادشاهی ساسانیان را تکمیل کرد.[۳۴] پایان ویرایش دوم شاهنامه در ۲۵ اسفند سال ۴۰۰ هجری قمری برابر با ۸ مارس ۱۰۱۰ میلادی در هفتاد و یک سالگی فردوسی بوده‌است:[۱][۳۵]

چو سال اندر آمد به هفتاد و یک همی زیر بیت اندر آرم فلک
همی گاه محمودآباد باد سرش سبز باد و دلش شاد باد
چنانش ستایم که اندر جهان سخن باشد از آشکار و نهان
مرا از بزرگان ستایش بود ستایش ورا در فزایش بود
که جاوید باد آن خردمند مرد همیشه به کام دلش کار کرد
همش رای و هم دانش و هم نسب چراغ عجم آفتاب عرب
سرآمد کنون قصهٔ یزدگرد به ماه سفندار مد روز ارد
ز هجرت شده پنج هشتاد بار به نام جهانداور کردگار
چواین نامور نامه آمد ببن ز من روی کشور شود پرسخن
از آن پس نمیرم که من زنده‌ام که تخم سخن من پراگنده‌ام
هر آنکس که دارد هش و رای و دین پس از مرگ بر من کند آفرین

گفته‌های نظامی عروضی تنها منبع دربارهٔ زندگی فردوسی پس از سال ۴۰۰ هجری قمری است. به گزارش عروضی، علی دیلم شاهنامه را در هفت دفتر نوشت و فردوسی به همراه بودلف آن را به دربار غزنه نزد سلطان محمود بُرد. در آنجا با کمک احمد بن حسن میمندی، وزیر سلطان، شاهنامه به سلطان محمود پیشکش می‌شود.[یادداشت ۳] اما به خاطر بدگویی حسودان و باور مذهبی فردوسی، محمود شاهنامه را نمی‌پسندد و ارج نمی‌نهد و به جای پاداش نخستین شصت هزار دینار، پنجاه هزار درهم برای او در نظر می‌گیرند و سرانجام هم بیست هزار درهم بیشتر به فردوسی نمی‌دهند.[۱][۳۵] از این رویداد تا پایان زندگانی، فردوسی بخش‌های دیگری نیز به شاهنامه افزود که بیشتر در گله و انتقاد از محمود و تلخ‌کامی سراینده از اوضاع زمانه بوده‌است. در روزهای پایانی زندگی فردوسی از سن خود دو بار یاد کرده، و خود را هشتاد ساله و جای دیگر هفتاد و شش ساله خوانده‌است:

کنون عمر نزدیک هشتاد شد امیدم به یک باره بر باد شد
کنون سالم آمد به هفتاد و شش غنوده همه چشم میشار فش

بر پایهٔ اشاره‌های نظامی عروضی و فریدالدین عطار، درازای کلی نظم شاهنامه ۲۵ سال بوده‌است. در هجونامه در سه جای سخن از سی سال است و یک بار سی و پنج سال گفته می‌شود. اگر آغاز کار شاهنامه ۳۶۷ هجری قمری و سال پایان آن ۴۰۰ هجری قمری پنداشته شود، درازای سرایش شاهنامه به سی و سه سال می‌رسد.[۳۵] بر پایهٔ دیدگاه جلال خالقی مطلق، با نگرش به زمان سرایش بیژن و منیژه و هم‌چنین بازنگری شاهنامه پس از سال ۴۰۰ هجری قمری، فردوسی ۳۵ سال از عمر خویش را بر سر سرایش شاهنامه گذاشته‌است.[۱]

پشتیبانان فردوسی

نخستین پشتیبان فردوسی در سرایش شاهنامه، شاه سامانی، نصر بن احمد بوده‌است که فردوسی برای کسب اجازه از او دربارهٔ انتقال سروده‌های دقیقی به کتاب خود، با او دیدار داشته‌است؛ و شاه از این کار او شادمان شده و از هیچ کمکی در این راه دریغ نکرده‌است.[۳۶]

به باور نولدکه چنین به نظر می‌رسد که ولی‌نعمت او در توس زندگانی می‌کرده‌است. فردوسی پس از مرگ او که مدت‌ها پیشتر بوده، در دیباچه شعرهای خوبی به یاد وی سروده‌است. این مرد به فردوسی کمک‌های بسیاری کرده‌است. به گمان نولدکه ناخواسته نام ابومنصور بن محمد را برای او می‌آورد.[۳۷] اما با نگرش به دیگر منابع به نام منصور بن ابومنصور محمد می‌توان پی برد. فردوسی منصور را مردی بخشنده و جوانمرد و وفادار می‌نمایاند و او را گرامی می‌دارد. تنها جایی در سراسر شاهنامه که فردوسی بی‌پرده از دریافت کمک مالی کسی سخن می‌گوید، دربارهٔ منصور است؛ و از آن رو که این ستایش پس از مرگ منصور بوده، پس گمان اینکه این سخن برای پسند وی بوده نادرست است. افزون بر این، از آنجا که فردوسی این ستایش را حتی پس از ستودن محمود از شاهنامه برنداشته، پس نشان‌دهندهٔ گرامی‌داشت و مهر فراوان فردوسی دربارهٔ منصور بوده‌است. تا جایی که در داستان ایرج آنجا که سخن از سرزنش کشندهٔ ایرج است، گویا ایرج با منصور همانند می‌شود.[۱][۳۰]

حدس می‌توان زد که دست کم چند نفر از مردانی که در خاتمه معمولی نام برده شده‌اند در این زمان نیز جزو دوستان و پشتیبانان او به شمار می‌رفته‌اند. او تنها از دو نفر به نام‌های علی دیلم بودلف و حُییّ بن قتیبه یاد می‌کند که یاریگر وی بوده‌اند. عروضی علی دیلم را از بودلف جدا می‌شمارد. عروضی می‌نویسد که علی دیلم، شاهنامه را در هفت جلد برای او پاک‌نویسی کرده و ابودلف راوی وی بوده‌است. دور نیست که حُییّ بن قتیبه که به او مال و متاع بخشیده و او را از پرداخت خراج زمین معاف داشته‌است، آن طور که عروضی تصدیق می‌کند، حکمران توس بوده‌است.[۱][۳۷]

چنان‌که نظامی عروضی گفته‌است، پشتیبان فردوسی در دربار محمود، وزیر او احمد بن حسن میمندی بوده‌است. اما این گزارش چندان درست نمی‌نماید. چرا که با آنکه میمندی در دربار محمود دارای جایگاه ویژه‌ای بوده، با این همه در هیچ جای شاهنامه نامی از او به میان نیامده‌است. از سوی دیگر، او از اهل سنت و به سختی متعصب بوده و با رافضیان و قرمطیان دشمنی آشکاری داشته‌است؛ و گمان می‌رود که در برکناری و کشته‌شدن ابوالعباس اسفراینی در سال‌های ۴۰۱ و ۴۰۴ هجری قمری و هم‌چنین در کشته‌شدن حسنک میکال در سال ۴۲۲ هجری قمری -که نسبت رافضی بدو می‌دادند- دست داشته‌است. میمندی پس از اسفراینی در سال ۴۰۱ به وزارت می‌رسد و دستور برگرداندن زبان نامه‌های دولتی -که در زمان اسفراینی به فارسی نگاشته می‌شد- به عربی را داد. او تا سال ۴۱۲ یا ۴۱۶ هجری قمری وزیر بود و سپس برکنار شد و به زندان افتاد و پس از او حسنک میکال وزیر شد؛ بنابراین، وزیری که محمود را از رفتارش با فردوسی پشیمان کرد نه میمندی که حسنک میکال بوده‌است.[۱][۳۸]

بنا بر باور همایونفرخ بزرگ‌ترین و اثرگذارترین پشتیبان و دستگیر فردوسی به ویژه در هنگام پیری و کهنسالی، حُییّ بن قتیب کارگزار توس بوده‌است که او را از پرداخت باج و خراج معاف کرده و از هیچ کمکی دریغ نمی‌داشته و سبب شده تا فردوسی در شش سال آخر سرایش شاهنامه به هیچ‌کس نیاز نداشته‌باشد.[۱][۳۹]

درگذشت و آرامگاه

نوشتار اصلی: آرامگاه فردوسی
 
آرامگاه فردوسی در توس خراسان

سال مرگ فردوسی تا چهار سده پس از زمان او در منابع کهن نیامده‌است. نخستین نوشته‌ای که از زمان مرگ فردوسی یاد کرده مقدمه شاهنامه بایسنقری است که سال ۴۱۶ هجری قمری را آورده‌است. این دیباچه که امروزه بی‌پایه بودن نوشتارهای آن آشکار گردیده، از منبع دیگری یاد نکرده‌است. تذکره‌نویسان پسین، همین تاریخ را بازگو کرده‌اند. حمدالله مستوفی و فصیح خوافی نیز همین رای را دارند.[۱] بنا به گزارش نظامی عروضی، اگر داستان وزارت حسنک میکال به هنگام پشیمانی محمود از رفتارش با فردوسی و فرستادن پاداش درست باشد، سال ۴۱۶ هجری قمری برای سال درگذشت فردوسی درست‌تر پنداشته می‌شود.[۱][۴۰] جدای از اینها تذکرةالشعرای دولتشاه (که آن هم بسیار بی‌پایه‌است) زمان مرگ او را در سال ۴۱۱ هجری قمری آورده‌است.[۴۱] محمدامین ریاحی، با درنگریستن در گفته‌هایی که فردوسی از سن و ناتوانی خود یاد کرده‌است، این‌گونه نتیجه‌گیری کرده‌است که فردوسی می‌بایست پس از سال ۴۰۵ هجری قمری و پیش از سال ۴۱۱ هجری قمری از جهان رفته‌باشد.[۴۲] اما همایونفرخ با در نظر گرفتن این که زایش فردوسی در سال ۳۱۳ هجری قمری و عمر او ۷۲ یا ۷۳ بوده، سال درگذشت او را ۳۸۵ یا ۳۸۶ هجری قمری دانسته‌است.[۷]

چنان‌که مشهور است، واعظ طبرستان به دلیل شیعه بودن فردوسی از به خاکسپاری پیکر فردوسی در گورستان مسلمانان جلوگیری کرد.[۱] و ناچار او را در باغ خودش درون شهر طابران توس، نزدیک به دروازهٔ شرقی رزان به خاک سپردند. خاک‌جای او زیارتگاه اهل دانش و معرفت بود و با آنکه بارها آن را با خاک یکسان کردند از نو ساخته می‌شد.[۴۳] خبری نه چندان درست ساختن اولین بنا بر گور فردوسی را به سپهدار توس در زمان فردوسی، یعنی ارسلان جاذب نسبت داده، که یاد او در دیباچهٔ شاهنامه آمده‌است.[۴۴] پس از آن عبیدالله خان ازبک بنا به تعصبی که بر ضد شیعیان داشت، دستور ویرانی خاک‌جای فردوسی را داد تا اینکه قاضی نورالله شوشتری از آن دیدار کرد.[۴۵] در روزگار پادشاهان صفوی با توجه به آبادانی مشهد و پیرامون آن، خاک‌جای خرابه دوباره ساخته‌شد. خاک‌جای فردوسی بین سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۳ هجری خورشیدی به دستور رضا شاه بازسازی شد.[۴۶]

مذهب فردوسی

 
سنگ مزار فردوسی

بر اساس بیت‌هایی در خود شاهنامه و منابع نخستینی چون آثار نظامی عروضی و نصیرالدین قزوینی، فردوسی یک مسلمان شیعه بود؛ ولی برخی از پژوهشگران در سال‌های اخیر در مورد کیش وی و شاخهٔ شیعی آن اظهار تردید کرده‌اند. برخی تنها او را شیعه نامیده‌اند؛ برخی دیگر همچون ملک الشعرای بهار این پرسش را بیان کرده‌اند که آیا فردوسی شیعهٔ زیدی، اسماعیلی و یا دوازده امامی بوده‌است. نولدکه بر این باور بود که فردوسی شیعه بود ولی او را جزو گروه تندرو (غلات) نمی‌دانست. شیرانی فردوسی را سنّی یا شیعهٔ زیدی می‌خواند ولی شیرانی بیشتر دغدغهٔ دفاع از سنی مذهب بودن سلطان محمود را دارد. محیط طباطبایی نیز فردوسی را شیعهٔ زیدی می‌دانست. عباس زریاب خویی بحث می‌کند که فردوسی شیعهٔ اسماعیلی است در حالی که احمد مهدوی دامغانی بر این باور است که فردوسی شیعه دوازده‌امامی است. تنها گواهی که برای سنّی یا زیدی مذهب بودن فردوسی آورده شده‌است همان بیت‌هایی است که در ستایش ابوبکر، عمر و عثمان در بخش آغازین شاهنامه آورده‌شده ولی این بیت‌ها همچنان که از سیاق آنها بر می‌آید با متن همخوانی ندارند و افزودنی هستند. با کنار گذاردن این بیت‌ها شکی باقی نمی‌ماند که فردوسی شیعه بوده‌است. افزون بر این، باید این مطلب را در نظر داشت که توس از دیرباز کانون تشیع بوده‌است و نیز خاندان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق هم به ظاهر شیعه بوده‌اند.[۱][۴۷]

فردوسی در مورد مذهب آسان‌گیر بود و کیش نیاکان خویش را پاس می‌داشت. افزون بر این، نشانه‌های ایمان اسلامی ژرف از خود اظهار نمی‌داشت. در واقع فردوسی در شاهنامه گهگاه به ثبت لحظاتی می‌پردازد که حتی اگر هم برگرفته از منابع ایران باستان بوده‌اند نمی‌بایست در نوشته‌های یک مسلمان پایبند بیایند. با این حال فردوسی در مورد شاخهٔ مذهبی خود (تشیع) تعصب داشت و هم‌چنان‌که از دیباچهٔ شاهنامه برمی‌آید او کیش خود را اسلام راستین می‌دانست. یک توضیح این دوگانگی این است که در سده‌های نخستین اسلام در ایران، باور شیعی با مبارزه‌های میهنی در خراسان آمیخته شده‌بود. به گونه‌ای که خلفای بغداد و طرفداران‌شان در ایران هیچ‌گاه بین «مجوس» (زرتشتیان)، «زندیق» (مانویان)، «قرمطی» (اسماعیلیان) و «رافضی» (شیعیان به طور کلی) فرقی نمی‌گذاشتند. فردوسی همان‌گونه که نولدکه بیان می‌دارد بالاتر از همهٔ این گفتگوها «یک یکتاپرست بود که پیوندش را با نیاکانش پابرجا نگاه داشته‌بود.» فردوسی با فیلسوفان و آنهایی که در پی اثبات وجود خدا بودند مخالف بود. او باور داشت، خدا را با خرد، دل و یا دلیل نمی‌توان یافت. بلکه به باور او وجود، یکتایی، و قدرت خدا، همگی با صرف وجود آفرینش به خودی خود تقریر می‌شوند. به همین دلیل او خدا را در حالی می‌پرستید که در مورد چرایی و چگونگی ایمان خاموش بود. بر اساس باورهای او، همه چیز از خوب و بد تنها به ارادهٔ خدا برای انسان‌ها رخ می‌دهند. این باور بی‌چون‌وچرا به یگانگی و قدرت خدا گاهی در شاهنامه به علت تقدیرگرایی که احتمالاً ناشی از تأثیر زروانیان بر منابع دورهٔ ساسانی است، آشفته می‌گردید و وی دچار تناقض گویی می‌شد.[۱]

فردوسی از دل و جان شیفتهٔ روایت‌های کهن میهنی ایران بود. عشق و دلدادگی او نسبت به شاهان و پهلوانان ایران از هر بیتی که به نام آنها می‌سراید آشکار می‌شود. فردوسی آنها را خداپرست شناسانده و هیچ خوانندهٔ ریزبینی جز این احساس نخواهد کرد که آمرزش خدایی بهرهٔ همه آن‌ها شده‌است. به باور او آتش تنها برای نشان کردن سمت نماز است، در صورتی که تنها خدا را می‌پرستیده‌اند. فردوسی بی‌گمان مذهبی است. او به راستی خداپرست و یکتاپرست است و این باور بنیادین خود را دربارهٔ همه پهلوانان خود حتی دربارهٔ اسکندر که در کتاب او یک نفر ترسا خوانده می‌شود، نیز شامل می‌دارد. بنا بر گفتهٔ او به چگونگی خدا نمی‌توان پی برد، تنها بس است که آدم به بودن او باور داشته‌باشد. در افسانه‌ای که از منبعی اسلامی گرفته‌شده و دربارهٔ زیارت اسکندر از کعبه است اظهار می‌کند که خدای زمین و زمان نیازی به جا و مکان ندارد. هنگامی که می‌گوید برای پیشینیان ما آتش تنها برای نشان دادن سمت نیایش بود، همان‌طوری که برای اعراب سنگ سمت پرستش است در این مورد به هیچ روی احترام ویژه‌ای برای اسلام ابراز نداشته‌است. هنگامی که بیان می‌کند که چگونه چهار دین ایرانی، یهودی، یونانی (مسیحی) و عربی (اسلام) برای خاطر بشریت با هم ستیز می‌کنند و تنها با چند واژهٔ کوتاه برتری اسلام را بیان می‌دارد، به آسانی می‌توان درک کرد که ستیز بر سر کیش برای شاعر به هیچ روی لذت‌بخش نبود. در هر حال به هیچ روی نمی‌توان اثری یافت که بر طبق آن بشود فردوسی را متعصب مذهبی نامید. با وجود این در برخی جاهای دیگر فردوسی به طور قطع و یقین خود را مسلمان قلمداد می‌کند. اما از طرفی هم باید در نظر داشت که بدون چنین اقراری او متهم به روی برگرداندن از اسلام و در نتیجه محکوم به اعدام می‌شد. چنین به نظر می‌رسد که او نسبت به علی بن ابیطالب تمایل و دوستی شدیدی داشته‌است؛ که با توجه به این که در زمان سلطان محمود تشیع متهم و مظنون بود، پس این‌گونه گفتار و رفتار فردوسی نیازمند علت‌های بیرونی مانند جلب توجه سلطان نبوده‌است. نولدکه این پرسش را بیان می‌کند که چگونه فردی مانند فردوسی که پرستش ایران باستان در جانش ریشه دوانده، دشمن عرب است و با نرمی دربارهٔ دیگر کیش‌ها داوری می‌کند و دست بالا نیمه‌مسلمانی بیش نیست، این‌گونه نسبت به داماد پیغامبر اخلاص و ارادت ابراز می‌دارد؛ و ادامه می‌دهد که این‌گونه اندیشه در میان ایرانیان برجسته فراوان است. مانند بیرونی که با وجود اینکه خود را ایرانی می‌داند اعراب را دوست ندارد اما تمایل به تشیع دارد.[۴۸][۴۹]

افسانه‌های زندگی فردوسی

 
آرامگاه فردوسی در توس خراسان

افسانه‌های فراوانی دربارهٔ فردوسی و شاهنامه گفته‌شده که بیشتر به سبب شور و دلبستگی مردم دوستدار فردوسی و انگارپردازی شاهنامه‌خوانان پدید آمده‌اند. بی‌پایه بودن بیشتر این افسانه‌ها به‌آسانی با بهره‌گیری از منابع تاریخی یا با بهره‌گیری از سروده‌های شاهنامه روشن می‌شود. از این دست می‌توان داستان راه یافتن نسخهٔ پهلوی شاهنامه از تیسفون به حجاز و حبشه و هند و سرانجام به ایران آمدنش به دست یعقوب لیث، رویارویی فردوسی با سه سرایندهٔ دربار غزنویان (عنصری، فرخی، و عسجدی)، داستان فرار او به بغداد، هند، طبرستان، یا قهستان پس از نوشتن هجونامه، داستان پیشکش کردن شاهنامه به سلطان محمود به سبب نیازمندی و تنگدستی وی در فراهم آوردن جهیزیه برای دخترش، داستان فرستادن پیشکشی که سلطان محمود به فردوسی نوید آن را داده بوده‌است به سان پول سیمین به جای زر به پیشنهاد احمد بن حسن میمندی و بخشیدن آن پاداش به فقاع‌فروش و حمامی به دست فردوسی و پشیمانی سلطان محمود و هم‌زمانی رسیدن پاداش زر با مرگ فردوسی را نام برد.[۵۰] با این همه، هرچند که برخی گفته‌ها مانند آنچه که نظامی عروضی آورده، جای تردید دارد، اما از سویی دلیل محکمی هم در رد آنها نیست؛ و برخی از آنها با نگرش به منابع دیگر درست انگاشته می‌شوند. مانند آوردن داستان سفر فردوسی به غزنه و رویارویی او با محمود در کتاب تاریخ سیستان، و یا نمونهٔ دیگر اینکه نظامی گنجوی و عطار نیز به کشمکش فردوسی با محمود و رفتار ناسپاسانهٔ محمود در برابر فردوسی و حتی فقاع‌نوشی فردوسی و بخشیدن پاداش محمود اشاره کرده‌اند.[۱][۴۰]

افزون بر اینها، در دیباچهٔ بایسنقری داستانی از سفرنامهٔ ناصرخسرو آمده‌است که ناصرخسرو در سال ۴۳۷ هجری قمری در راه سرخس به توس کاروانسرای بزرگی در روستای چاهه می‌بیند که می‌گویند از پاداشی که محمود برای فردوسی فرستاده بوده‌است، ساخته شده و چون فردوسی در آن هنگام درگذشته بوده، وارثش آن پاداش را نپذیرفته‌است. این داستان در دست‌نویس‌های سفرنامه نیست، اما تقی‌زاده گمان بر درستی آن دارد. نولدکه هم در آغاز آن را برساخته می‌دانست اما بعدها از رای خویش برگشت.[۱][۴۰]

فردوسی و سلطان محمود

افسانه سرایش شاهنامه به فرمان سلطان محمود

 
آرامگاه فردوسی در توس خراسان

فردوسی در اوایل سال ۳۸۹ هجری قمری یک شاهنامهٔ کامل پیشکش احمدخان لنجانی کرده‌است. بر این پایه، بخش زیادی از روایت‌های معمولی که فردوسی شاهنامه را برای سلطان محمود غزنوی ساخته و بلکه سلطان محمود او را وادار به این کار کرده و پیش از آنکه اصلاً فردوسی را بشناسد در نظر داشته‌است که خدای‌نامه به نظم آورده شود، به کلی بی‌پایه می‌گردد. برای آن که سبکتگین پدر محمود در ماه شعبان ۳۸۷ هجری قمری مرده و محمود مدت‌ها برای به دست آوردن تاج و تخت در زد و خورد بوده و تازه در جریان سال ۳۸۹ هجری قمری حکمران خراسان شده‌است و به فرض این‌که آن صورت پیشین شاهنامه ناقص‌تر از شاهنامه‌ای که یازده سال بعد تمام شده‌بود، بوده‌باشد، باز در هر حال شاعر بخش بیشتر کار را پیش از آن که به فکر محمود بیفتد و در زمانی که هنوز تابع سامانیان بوده، به پایان رسانده‌است. به حدس نولدکه بخش زیادی از کتاب را در وطنش سروده‌است. اما به طوری که از آخرین بیت یک نسخهٔ لندن برداشت می‌شود، فردوسی مدتی در خان لنجان نزدیک اصفهان نزد احمد بن محمد که یکی از بزرگان بوده، به سر برده‌است.[۵۱]

با قدرت‌یابی محمود در خراسان، فردوسی بر آن می‌شود که پس از پایان کار، نام او را در کتاب خویش بیاورد. اما او نمی‌توانست منتظر بماند تا کار به انجام برسد، و از سوی دیگر فردوسی به پایان نزدیک می‌شد و هنوز محمود به او توجهی ننموده‌بود، پس همین، سبب اشاره‌هایی گلایه‌گونه نسبت به محمود شد. تا این‌که سرانجام در هجونامه همهٔ ستودن‌های پیشین محمود در شاهنامه از میان رفت. همان‌گونه که پیشتر رفت، فردوسی در هجونامه چندین بار از «از این نامه» یاد می‌کند و همین سبب شده‌است که نولدکه نتیجه گیرد که هجونامه به عنوان پیوست شاهنامه سروده شده و هدف فردوسی از این کار بازپس‌گرفتن ستایش‌های پیشین خویش بوده‌است؛ بنابراین شاهنامه همان‌گونه که فردوسی در هجونامهٔ خویش یادآور شده، به نام محمود نبوده‌است.[۱]

ستایش سلطان محمود در شاهنامه

فردوسی در جای جای شاهنامه بیش از همه به ستایش محمود پرداخته و ستودن دیگران بیشتر در لابلای ستایش محمود آورده شده‌است.[۴۰] او در حدود ۲۵۰ بیت که گاهی بسیار بزرگنمایی‌شده است، به ستایش محمود پرداخته و نام یا کنیهٔ او، ابوالقاسم را، نزدیک به سی بار یاد کرده‌است. اما راستی و پاکی‌ای که در بیت‌های ستایش منصور به چشم می‌خورد، در بیت‌های ستودن محمود دیده نمی‌شود. هم‌چنین او آشکارا محمود را اندرز می‌دهد. پشتیبانی و پاداش محمود و امید فردوسی بدان یکی از دلایل ستودن محمود بود. با این همه، در هیچ جای شاهنامه نشانی از دریافت کمک محمود نیست.[۱]

از دیگر سوی، اگر فردوسی می‌خواست در قلمروی سلطان محمود -که سلطان مقتدر سنی‌مذهب و ترک‌زاده بود- به سرودن شاهنامه و بیان سرگذشت نیاکان خود و پیروزی‌های آنان بر ترکان بپردازد و با این همه از گزند وی در امان ماند، چاره‌ای نداشت جز آنکه به ستودن او دست زند. او یا بایست زادگاه خود را ترک می‌کرد یا پس از روی کار آمدن محمود از سرایش شاهنامه دست می‌کشید. اما اینها ممکن نبود؛ بنابراین او بر آن می‌شود تا شاهنامه را به نام محمود کند و او را با رساترین و بلندترین واژه‌ها می‌ستاید تا به او بدبین نشوند و شاعری او را بازیچه نگیرند.[۵۲]

منابع دربارهٔ فردوسی

در همان سال‌های آغازین پس از مرگ فردوسی ناسازگاری و کینه‌ورزی با شاهنامه آغاز شد که بیشتر به سبب سیاست‌های ایران‌ستیزانه دربار عباسیان و مدارس نظامیه پدید آمد. سلطان محمود پس از چیرگی بر ری در سال ۴۲۰ هجری قمری، مجدالدولهٔ دیلمی را به سبب خواندن شاهنامه سرزنش کرده‌است.[۵۳]

سعدی شیرازی (ابومحمد مُصلِح بن عَبدُالله)، نیز به نیکی و بزرگی از فردوسی، یاد می‌کند و بارها از نام قهرمانان کتاب شاهنامه در آثار خود نام برده‌است و حتی بیتی از شاهنامه را در کتاب بوستان واژه به واژه آورده که در اصطلاح ادبی به این کار «تضمین» می‌گویند:

چه خوش گفت فردوسی پاکزاد که رحمت برآن تربت پاک باد
میازار موری که دانه‌کش است که جان دارد و جان شیرین خوش است

نویسندگانی نیز، مانند عبدالجلیل رازی قزوینی، نویسندهٔ کتاب النقض - که شیعه بوده‌است - شاهنامه را «ستایش گبرکان» دانسته‌اند و همچنین عطار نیشابوری خواندن آن را «بدعت و ضلالت». سرایندگان دیگری نیز از فرخی سیستانی («گفتا که شاهنامه دروغ است سربه‌سر») و معزی نیشابوری («من عجب دارم ز فردوسی که تا چندان دروغ/ از کجا آورد و بیهوده چرا گفت آن سمر») گرفته تا انوری («در کمال بوعلی نقصان فردوسی نگر/هر کجا آید شفا شهنامه گو هرگز مباش») فردوسی را سرزنش کرده‌اند. گمان می‌رود که اینان برای خشنودسازی سردمداران ایران‌ستیزی که از شاهنامهٔ فردوسی دل خوشی نداشته‌اند، شاهنامه را دروغ، پر از کاستی، یا بی‌ارزش دانسته‌اند.[۵۴]

تا دو سده پس از فردوسی، در کتاب‌های تاریخ و بزرگان ادب که به دستور فرمانروایان و بزرگان زمانه و همساز با پسند دیوانیان و اهل مدرسه گردآوری می‌شده‌است، نامی از فردوسی نیست، و از همین رو در کتاب‌هایی چون تاریخ یمینی، زین‌الاخبار، تاریخ بیهقی، یتیمةالدهر و انساب سمعانی نامی و نشانه‌ای از بزرگ‌ترین شاعر آن روزگار و رویدادهای زندگی او نیست.[۵۵]

جدا از سکوت آگاهانه که تا دویست سال پس از مرگ فردوسی دربارهٔ او برجای بوده‌است و به سبب آن بسیاری از نویسندگان و سرایندگان نامی از فردوسی یا شاهنامه سخنی نیاورده‌اند، در سرزمین‌های دورتر از بغداد که خلافت عباسی بر آنها چیرگی کمتری داشت، از شبه‌قاره هند گرفته تا سیستان، آذربایجان، اران، و آسیای صغیر، نویسندگان و شاعرانی از فردوسی یاد کرده‌اند یا او را ستوده‌اند.[۵۶] برای نمونه مسعود سعد سلمان گزیده‌ای از شاهنامه گرد آورد[۵۷] و نظامی عروضی در میانه‌های سدهٔ ششم هجری قمری نخستین زندگی‌نامه از فردوسی را در چهار مقاله نوشت. در نزدیکی سال ۶۲۰ هجری قمری نیز بخشی از شاهنامه در شام به دست بنداری اصفهانی به عربی برگردانده‌شد.[۵۸]

پس از یورش مغول و نابودی عباسیان، پرداختن به شاهنامه در نزد درباریان نیز افزایش یافت و از این دست حمدالله مستوفی در آغاز سدهٔ هشتم هجری قمری در زمان ایلخانان، ویرایشی از شاهنامه بر پایهٔ چندین نسخه‌ای که یافته بود، پدیدآورد. در روزگار تیموریان نیز، در سال ۸۲۹ هجری قمری در هرات، به دستور شاهزادهٔ تیموری بایسنقر میرزا ویرایشی نگاره‌دار از شاهنامه پدیدآورده‌شد که گمان می‌رود بسیاری از نسخه‌های موجود شاهنامهاز روی آن نوشته شده‌است.[۵۹][۶۰] صفویان با درنگریستن به اینکه خودشان مانند فردوسی شیعه و ایرانی بودند، نگرش ویژه‌ای به فردوسی داشتند.[۶۱]

فردوسی‌پژوهی

 
تندیس فردوسی در میدان فردوسی تهران

از آن میان، جلال خالقی مطلق، بازنگرانه‌ترین ویرایش شاهنامه را همراه با پژوهش‌ها و یادداشت‌های فراوان پدیدآورده‌است و به گفتهٔ برخی بهترین ویرایش از شاهنامه است. شاهنامهٔ ویراستهٔ جلال خالقی مطلق در ۸ جلد زیر نظر احسان یارشاطر در نیویورک به چاپ رسیده‌است.[۶۲][۶۳] هم‌چنین کتاب بازنوشت شاهنامه فردوسی اثر میرجلال‌الدین کزازی در نشست فردوسی‌پژوهی سرای اهل قلم رونمایی شده‌است.[۶۴] کتاب‌های از اسطوره تا حماسه و نارسیده ترنج اثر سجاد آیدنلو نیز در همین زمینه به چاپ رسیده‌است.[۶۵]

از سدهٔ نوزدهم میلادی به این سو پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ فردوسی و شاهنامه انجام گرفته‌است. ژول مول، تئودور نولدکه، سیدحسن تقی‌زاده، هانری ماسه، فریتز ولف، ملک‌الشعرا بهار، محمد قزوینی، مجتبی مینوی، محمدامین ریاحی، محمدعلی اسلامی ندوشن و شاهرخ مسکوب از شناخته‌ترین پژوهشگران دربارهٔ فردوسی و شاهنامه هستند.[۶۶] دوازده تن از نویسندگان و پژوهشگران، از جمله جلال خالقی، محمدعلی اسلامی ندوشن، منصور رستگار فسایی، بهرام گرگین، محبوبه کاشانی، میرجلال‌الدین کزازی و دیگران داستان‌های شاهنامه را به نثر درآورده‌اند.[۶۷]

همه ساله نشست‌های گوناگونی در زمینه فردوسی‌پژوهی و شاهنامه‌پژوهی در ایران و جهان برگزار شده و می‌شود. از آن دسته نشست فردوسی‌پژوهی در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران با همکاری سرای اهل قلم و بنیاد فردوسی[۶۸] و برگزاری نشست عصری با فردوسی در ایتالیا[۶۹] را می‌توان نام برد.

برخی از کتاب‌هایی که در این زمینه چاپ شده‌اند عبارتند از: از رنگ گل تا رنج خار (شکل‌شناسی داستان‌های شاهنامه) نوشتهٔ قدمعلی سرامی، هزارافسان کجاست؟، نوشته بهرام بیضایی، پارسیان و من (در سه جلد: کاخ اژدها، راز کوه پرنده، رستاخیز فرا می‌رسد) نوشتهٔ آرمان آرین، نامهٔ باستان (در ۹ جلد) نوشتهٔ جلال‌الدین کزازی، تصحیح شاهنامه به کوشش جلال خالقی مطلق و با همکاری محمود امیدسالار و ابوالفضل خطیبی، تصحیح جلد هفتم نسخهٔ فلورانس شاهنامه به کوشش عزیزالله جوینی، ویرایش شاهنامه به کوشش فریدون جنیدی (دورهٔ شش جلدی)، حماسه در رمز و راز ملی نوشته محمد مختاری، شاهنامه فردوسی، حماسه پهلوانی (مجموعه سخنرانی)، مقایسه رفتار چند شخصیت شاهنامه نوشته رحمت‌الله مهراز، فردوسی و ادبیات حماسی (مجموعه سخنرانی)، سخنی چند دربارهٔ شاهنامه نوشته عبدالحسین نوشین، جاذبه‌های فکری فردوسی نوشته احمد رنجبر، کتاب‌شناسی فردوسی و شاهنامه؛ از آغاز نوشته‌های پژوهشی تا سال ۱۳۸۵ نوشته ایرج افشار، رازهای شاهنامه (مجموعه مقالات) به کوشش یاسر موحدفر.[۷۰]

اندیشهٔ فردوسی

شاهنامه سرگذشت پایداری‌های ایرانیان در برابر هجوم بیگانگان و نمود روح ملی ایران و بیان آرمان‌های جاودانی ایرانیان است. با این که فردوسی را مسلمانی باورمند دانسته‌اند، با این حال باورهای دینی او با بیزاری از قومی مهاجم منافات نداشت. از یک سوی، خلافت عربی بغداد مورد نفرت ایرانیان بود؛ و از دیگر سوی، انس حکیم با تاریخ و داستان‌های سراسر جلال و شکوه باستانی کینهٔ او را نسبت به قوم پیروز برمی‌انگیخت. نامهٔ رستم هرمزد به برادرش هم‌زمان با جنگ قادسیه از شاهکارهای فردوسی و آیینهٔ روح او و ایرانیان روزگار اوست. او در نامه‌ای که سروده در عالم خیال احساسات ایرانیان مورد هجوم را به تصور درآورده، از سوی دیگر فرمانروایی بندگان و بی‌هنران و خونریزی‌ها و بیدادگری‌های آنان و خواری و سیه‌روزی روزگار خود را نیک نگریسته و آن‌گاه گذشته را با حال درآمیخته و شاهکاری جاودانی پدیدآورده‌است:[۷۱]

بر ایرانیان زار و گریان شدم ز ساسانیان نیز بریان شدم
دریغ این سر و تاج و این داد و تخت دریغ این بزرگی و این فر و بخت
کزین پس شکست آید از تازیان ستاره نگردد مگر بر زیان
دریغ این سر و تاج و این مهر و داد که خواهدشد این تخت شاهی بباد
چو با تخت منبر برابر کنند همه نام بوبکر و عمّر کنند
تبه گردد این رنج‌های دراز نشیبی دراز است پیش از فراز
نه تخت و نه دیهیم بینی نه شهر ز اختر همه تازیان راست بهر
نه تخت ونه تاج و نه زرینه کفش نه گوهر نه افسر نه بر سر درفش
به رنج یکی دیگری بر خورَد به داد و به بخشش همی‌ننگرد
ز پیمان بگردند وز راستی گرامی شود کژی و کاستی
پیاده شود مردم جنگجوی سوار آنک لاف آرد و گفتگوی
رباید همی این ازآن آن ازین ز نفرین ندانند باز آفرین
نهان بدتر از آشکارا شود دل شاهشان سنگ خارا شود
بداندیش گردد پدر بر پسر پسر بر پدر هم چنین چاره‌گر
شود بندهٔ بی‌هنر شهریار نژاد و بزرگی نیاید به کار
نه جشن و نه رامش نه کوشش نه کام همه چارهٔ ورزش و ساز دام
چو بسیار ازین داستان بگذرد کسی سوی آزادگی ننگرد
زیان کسان از پی سود خویش بجویند و دین اندر آرند پیش
بریزند خون از پی خواسته شود روزگار مهان کاسته
دل من پر از خون شد و روی زرد دهن خشک و لبها شده لاژورد

به باور نولدکه میهن‌پرستی یا همان ایران‌پرستی فردوسی گونه‌ای ایران‌پرستی معنوی محض بود. وطن‌پرستی او شوق بی‌پایان برای ملتی بود که یکپارچگی و بزرگواری آنان پیشترها از بین رفته‌بود. فردوسی این احساسات را به زیباترین و جاندارترین شیوه نمایان کرد. دشمنی با ترک‌ها درون‌مایهٔ بیشتر جنگ‌نامه‌های اوست. به یقین فردوسی خشنود نبود از اینکه یک نفر ترک بر میهن او فرمانروایی می‌کرد.[۷۲]

وطن‌پرستی در شاهنامه برکنار از نژادپرستی و تعصب‌های از سر نادانی است. وطن‌پرستی فردوسی احساسی حکیمانه همراه با میانه‌روی و خردمندی و مهر انسانی و سربه‌سر دور از نژادپرستی است. عشق به ایران در شاهنامه به مفهوم عشق به فرهنگ مردم ایران، و آرامش و آبادی ایران، و آزادی و آسایش مردم ایران، و برخورداری آنها از دادگستری است. بیزاری‌ای که از مهاجمان است به سبب تبار آنان نیست، به سبب این است که بیگانه به نادرستی و به ناخواست مردم به این سرزمین یورش آورده، و چون با فرهنگ بیگانه است و از دوستی و پشتیبانی مردم بی‌بهره است ناچار با خونریزی و بیدادگری و ویران‌سازی فرمان می‌راند. شاهنامه حماسه ملی مردم ایران، و ستایش ایران و ایرانیان است و از دشمنان ایران بیزاری دارد. اما فردوسی هر جا در میان اقوام بیگانه نیکی و دانایی و خردمندی می‌بیند از بیان آن بازنمی‌ایستد. به عنوان نمونه پیران ویسه را با این که از تورانیان و سپهسالار دشمن است به خردمندی و دوراندیشی و فرزانگی و مداراجویی و پاکدلی و آزادگی و مردانگی و جوانمردی می‌ستاید.[۷۳]

فردوسی به سبب منش دهقانی، با فرهنگ و آیین‌های باستانی ایران آشنایی داشت و پس از آن نیز بر دامنهٔ این آگاهی‌ها افزود به‌گونه‌ای که پس از آن، این دانسته‌ها، جهان‌بینی شعری او را بنیان ریخت. از راه نمونه، می‌توان آیین باده‌گساری را نام برد. فردوسی بر بنیاد باورهای کهن ایرانی، مِی را نشان‌دهنده واقعیت ذات و گوهر آدمی می‌دانست که انسان باید در گاه شادمانی شراب بنوشد، اما شادی و مستی آن است که از راه باده‌خواری به دست آید نه از مستی. او اعرابی را که با آیین می‌گساری بیگانه‌اند نکوهش می‌کند.[۱][۱۹]

فردوسی چنان‌که سزاوار مردی دانشمند و دانش‌دوست است در منظومه خویش هر جا که توانست از بزرگداشت خرد و دانش دریغ نکرده و از آن به نیکی نام برده و آن را مایهٔ رستگاری دانسته و از هر چه ایزد داد بهتر و برتر شمرده‌است. فردوسی در ستایش خرد به پیروی از باور حکیمان آن را نخستین آفریدگان پنداشته‌است.[۷۴] او سرودهٔ خود را با ذکر خِرَد که آن را حد برتر آفرینش دانسته، شروع کرده:

به نام خداوند جان و خِرَد کزین برتر اندیشه بر نگذرد

فردوسی خود خردگراست و عاشق خرد و فلسفهٔ خرد است. او خرد را سرچشمه و سرمایهٔ تمام خوبی‌ها می‌داند. به باور وی حتی زندگی یا ناراحتی آن، غم‌ها و شادی‌ها، همه بر اثر بود و نبود خرد است و شخص خردمند چون برنامهٔ زندگی بسیار مرتب و منظم دارد همیشه در حال پیشروی است و به آرامی به اوج انسانیت که هدف نهایی آدمی است می‌رسد:

ازو شادمانی و زویت غمی است وزویت فزونی و زویت کمی است
کسی کو خرد را ندارد ز پیش دلش گردد از کردهٔ خویش ریش

فردوسی قهرمانان راستین شاهنامه را کسانی می‌داند که خرد را معیار اندیشیدن قرار می‌دهند و هیچ‌گاه بازیچهٔ دست این و آن نمی‌شوند و برعکس بی‌خرد کج‌رو است و به هدف نمی‌رسد. در نبرد زندگی و میدان جنگ آن پیروز است که خرد دارد و همان‌طور که نابینا از دیدن خوبی‌ها و زیبایی‌های طبیعت بی‌بهره است بی‌خرد نیز از دیدن زیبایی معنوی بهره‌ای ندارد.

خرد چشم جان است چون بنگری تو بی‌چشم شادان جهان نسپری

فردوسی برای شناسایی خرد و این‌که خرد چیست و با چه وسیله‌ای می‌توان آن را دریافت و از آن سود جست و چه دگرگونی‌هایی ممکن است خرد در وضع تنی و روانی انسان ایجاد کند، ویژگی‌هایی چند برای خرد و خردمند برمی‌شمارد:

نخستین نشان خرد آن بود که از بد همه ساله ترسان بود
بداند تن خویش را در نهان به چشم خرد جست راز جهان
خرد افسر شهریاران بود همان زیور نامداران بود
بداند بد و نیک مرد خرد بکوشد به داد و بپیچد ز بد
خداوند هوش و زمان و مکان خرد پروراند همی با روان

فردوسی نمودهای اخلاقی زیر را سرچشمه‌های خرد می‌داند و بنیاد آن به شمار می‌آورد: دوری جستن از کردارهای ناشایست، پرهیز از شتاب، بردباری، نرمی، پرهیز از خودپسندی و غرور، شناخت ارزش و جایگاه دیگران، چشم نداشتن به زرق و برق زندگی، سخن به هنگام گفتن، با دوستان دانا نشستن و نادانان را به خرد رهنمون کردن، فرمان‌برداری از خداوند و ده‌ها موضوع دیگر. انسان خردمند اندیشهٔ سازنده‌ای دارد که به کمک آن سیر زندگی را گزینش کرده و راه پیشرفت را در پیش می‌گیرد. وی خردمندان را افرادی خداشناس می‌شناساند که با بینایی و شناسایی کامل خدا را می‌پرستند نه برای ترس از دوزخ یا چشمداشت بهشت؛ بنابراین به باور فردوسی، با هوش و استعداد که در روان‌شناسی از آن نام برده می‌شود فرق دارد. خرد یک نیروی درونی و معنوی است و قدرت خدایی است که می‌تواند دارنده‌اش را به برترین جایگاه‌های انسانیت برساند و افزون بر این‌که وجه تمایز انسان و حیوان است با ارزش‌ترین چیزی است که بود و نبود راستین انسان به آن وابسته است.[۱][۷۵]

نکته درخور توجه این است که با وجود این‌که کتابش پر از کارهای شگفت‌انگیز و پر از سحر و جادو است، باز نسبت به امور خردورزانه شیفتگی ابراز می‌دارد. او توجه ویژه‌ای به اهمیت خرد دارد. خرد در بیت نخست شاهنامه چون دهش پربهای خداوند نمود کرده و بخش دوم دیباچهٔ شاهنامه ویژهٔ آن است.[۷۶]

فردوسی در سخن امانت‌دار است و حق‌شناس. او در گفتار بی‌پرده است که نمونه‌اش در انتقاد از شعر دقیقی و فراخواندن پادشاهان به دادگستری است. باور به ماندگاری نام نیک، انصاف در برابر دشمن، ستایش کوشش و دانش، مهر به همسر و فرزند، ستایش درنگ در کارها، نکوهش تنبلی و آز و دروغ و رشک و باور به ناپایداری جهان از دیگر ویژگی‌هایی است که در سراسر شاهنامه به چشم می‌خورد؛ و سرانجام این‌که او خودآگاه است، خودآگاه دربارهٔ درستی باورها و گفته‌های خویش و خودآگاه دربارهٔ جاودانی آفریده خود.[۷۷]

فردوسی در شمار آن شاعران نه چندان پرشمار در زبان پارسی است که نجابت گفتار و پاکی سخن او آلوده نشده و حتی واژه‌ای که زننده و ناسزا باشد از او سر نزده است. آن‌جا هم که او ناگزیر از به نظم کشیدن سخن خشمگینانهٔ قهرمانان داستان‌هایش بوده و دشنامی از زبان آن‌ها بر قلم آورده، هرگز از اندازهٔ متعارف‌ترین واژه‌هایی از این دست فراتر نرفته‌است. ناسزاهایی که فردوسی به خاطر رعایت امانت ناگزیر از بیان آن‌ها بوده، هیچ‌یک از مرز پاکی بیرون نیست و این موضوع هنگامی که به دیوان دیگر شاعران نگریسته می‌شود بهتر دریافت می‌گردد. همین عفت کلام و نجابت بیان، او را به ساخت مضمون‌های تازه‌ای راه‌بری کرده‌است که در اوج نازک‌خیالی و آفرینندگی هستند.[۷۸]

جایگاه جهانی فردوسی

 
سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در موزهٔ شهر سارایوو - بوسنی

نام و آوازهٔ فردوسی در همه جای جهان شناخته شده و ستوده شده‌است. شاهنامهٔ فردوسی به بسیاری از زبان‌های زنده جهان برگردانده شده‌است.

هانس هاینریش شدر ایران‌شناس آلمانی در سخنرانی‌ای که در کنگرهٔ فردوسی در ۲۷ سپتامبر سال ۱۹۳۴ میلادی (۵ مهرماه ۱۳۱۳ هجری خورشیدی) به پاس هزاره فردوسی و در شهر برلین بر پا شده‌بود، می‌گوید چیرگی بر ایران به دست مغولان و از میان رفتن توان ایران پس از یک سده رهایی از چیرگی بیگانگان از سبب‌های گرایش ایرانیان به شاهنامه و تلاش برای بازیابی کیستی (هویت) فراموش شدهٔ خویش است. همچنین وی همانندی روزگار ایرانیان در زمان فردوسی با آلمان سدهٔ نوزدهم را چرایی گرایش اندیشمندان آن کشور به شاهنامه فردوسی و برگردان آن به آلمانی می‌داند.[۷۹]

تندیس‌های فردوسی

نوشتار اصلی: تندیس‌های فردوسی

تندیس‌های زیادی از فردوسی ساخته شده که شاید کهن‌ترین آنها تندیس باغ نگارستان باشد. تندیس‌های دیگر: تندیس میدان فردوسی تهران، تندیس میدان فردوسی کرمانشاه، تندیس دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران، تندیس دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، تندیس کتابخانه ملی ایران در تهران، تندیس رم ایتالیا، تندیس سفارت ایران در پاریس، تندیس دوشنبه تاجیکستان و تندیس آرامگاه فردوسی.[۸۰]

بزرگ‌داشت و گرامی‌داشت فردوسی

نوشتار اصلی: هزاره فردوسی

هزارهٔ فردوسی (یا جشن هزاره فردوسی)، مجموعهٔ آیین‌هایی بود که به مناسبت هزارمین سال زایش فردوسی در سال ۱۳۱۳ هجری خورشیدی در تهران، توس و دیگر شهرهای ایران برگزار شد. در کنگرهٔ هزارهٔ فردوسی که نخستین گردهمایی بزرگ علمی در ایران بود، ۴۰ تن از ایران‌شناسان برجسته از ۱۷ کشور و ۴۰ تن از دانشمندان و ادیبان ایرانی شرکت داشتند. به مدت ۵ روز از ۱۲ تا ۱۶ مهر ۱۳۱۳ سخنرانی‌هایی در تالار دارالفنون در تهران ایراد گردید و برخی از آنها در کتاب هزارهٔ فردوسی به چاپ رسید. جشن هزارهٔ فردوسی به سال ۱۳۱۳ یکی از رویدادهای مهم فرهنگی سده، و مهم‌ترین کنگرهٔ علمی بود که در ایران معاصر برگزار شد.[۸۱]

هم‌زمان با کنگرهٔ هزارهٔ فردوسی در بیشتر شهرهای ایران نیز مراسمی برگزار شد، و در آنها سخنرانی‌هایی ایراد شد، و شعرهایی خوانده شد و نمایش‌هایی از داستان‌های شاهنامه اجرا گردید. در شهرهای گوناگون، خیابان‌ها و دبستان‌ها و دبیرستان‌هایی به نام فردوسی نام‌گذاری شد. پس از پایان کنگرهٔ هزارهٔ فردوسی، شرکت‌کنندگان کنگره به مشهد سفر کردند، و بنای آرامگاه فردوسی در توس که ساخت آن از هشت سال پیش از آن آغاز شده‌بود، با حضور رضا شاه پهلوی افتتاح شد. در خارج از ایران نیز در پاریس، لندن، رم، مسکو، برلین و برخی از دیگر شهرهای اروپا و آسیا با تشکیل جلسه‌های سخنرانی مراسم بزرگداشت فردوسی اجرا شد. برگزاری آیین‌های هزارهٔ فردوسی، سرآغاز تحقیقات گستردهٔ شاهنامه‌شناسی در ایران و جهان گردید. افزون بر نوشتارهای روزنامه‌ها، در ایران دو دورهٔ متن شاهنامه به سرمایهٔ کتابفروشی‌های خاور و بروخیم به چاپ رسید. مجلهٔ ادبی مهر شماره‌های مهر و آبان ۱۳۱۳ خود را یکجا به نام فردوسی‌نامهٔ مهر شامل نوشتارهایی دربارهٔ شاهنامه و فردوسی منتشر کرد. مجلهٔ باختر در اصفهان نیز شماره‌ای ویژهٔ فردوسی انتشار داد.[۸۲]

به پیشنهاد بنیاد شاهنامه فردوسی بنا بود در سال ۱۳۵۹ هجری خورشیدی آیین‌های جهانی هزاره شاهنامه به مناسبت هزارمین سال آغاز سرایش آن برگزار شود که با چند سال تأخیر برگزار شد.[۸۳] هم‌چنین نمایشگاهی شامل نگاره‌های مختلف از این اثر فردوسی در موزهٔ پرگامون برلین در سال ۲۰۱۱ میلادی برگزار شد.[۸۴]

در ایران روز ۲۵ اردیبهشت به نام روز بزرگداشت فردوسی نامگذاری شده‌است.[۸۵] هر سال در این روز آیین‌های بزرگداشت فردوسی و شاهنامه در دانشگاه‌ها و نهادهای پژوهشی برگزار می‌شود.

راه‌اندازی نهادهایی به نام فردوسی

نخستین نهاد رسمی که در ایران برای پژوهش‌های مرتبط با شاهنامه‌پژوهی راه‌اندازی شد، بنیاد شاهنامه فردوسی بود. این مؤسسهٔ پژوهشی، وابسته به وزارت فرهنگ و هنر در دوران پهلوی دوم در سال ۱۳۵۰ هجری خورشیدی راه‌اندازی شد.[۸۶] پس از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ بنیاد شاهنامهٔ فردوسی با یازده مؤسسهٔ فرهنگی دیگر در «مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی» وابسته به وزارت علوم که نام کنونی آن «پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی» شده‌است، ادغام شد.[۸۷]

دیگر نهادی که در این زمینه مشغول به کار است، بنیاد فردوسی است. این بنیاد، یک سازمان مردم‌نهاد است که در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۴ هجری خورشیدی با مجوز رسمی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در ایران بنیان‌گذاری شده‌است. این بنیاد دارای دو دفتر در شهرهای تهران و مشهد است.[۸۸] از دستاوردهای این بنیاد، ثبت هزارهٔ پایان سرایش شاهنامه در فهرست مفاخر و رویدادهای علمی، فرهنگی و هنری سال ۲۰۱۱ – ۲۰۱۰ میلادی سازمان یونسکو است. این رویداد نخستین ثبت بر پایهٔ سال خورشیدی در سازمان یونسکو است. پیشنهاد بنیاد فردوسی برای ثبت رویداد هزارهٔ سرایش شاهنامه در سی و پنجمین کنفرانس عمومی یونسکو با اقبال ۱۹۲ کشور عضو این سازمان مواجه شد.[۸۹]

جستارهای وابسته

نشان درگاهدرگاه ادبیات
نشان درگاهدرگاه شاهنامه
نشان درگاهدرگاه خراسان
  • ادبیات فارسی
  • ادبیات فارسی باستان
  • ادبیات میانه ایران
  • حماسه
  • خط پهلوی
  • فارسی دری

یادداشت‌ها

  • برای آگاهی بیشتر دربارهٔ هجونامه به بخش سروده‌های فردوسی بنگرید.
  • فردوسی در شاهنامه از شاهنامهٔ ابومنصوری با نام نامورنامه یاد می‌کند:
    چو بشنید از ایشان سپهبد سخن یکی نامور نامه افگند بن
  1. برای آگاهی بیشتر دربارهٔ درستی گفته‌های نظامی عروضی در پشتیبانی میمندی از فردوسی، به بخش پشتیبانان فردوسی بنگرید.

پانویس

  • «FERDOWSI, ABU'L-QĀSEM»(انگلیسی)‎. دانشنامه ایرانیکا، ۶ بهمن ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 August 2016. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • «Ferdowsī. (2014). In Encyclopædia Britannica»(انگلیسی)‎. دانشنامه بریتانیکا، ۲۹ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 12 August 2016. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • همایونفرخ، شاهنامه و فردوسی، ۲۷۲–۲۷۳.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۱۶.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۷۸.
  • همایونفرخ، شاهنامه و فردوسی، ۱۷۴۴.
  • همایونفرخ، شاهنامه و فردوسی، ۱۷۶۱.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۶۴.
  • دوستخواه، شناخت‌نامهٔ فردوسی و شاهنامه، ۲۴.
  • شاپور شهبازی، زندگی‌نامه تحلیلی فردوسی، ۸۰.
  • فروخ، تاریخ الأدب العربی، ۴۹۳.
  • الحاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور (الحاکم)، ۵۱.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۸۰.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۷۲.
  • ریاحی، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، ۱۲.
  • ریاحی، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، ۱۳.
  • دوستخواه، شناخت‌نامهٔ فردوسی و شاهنامه، ۲۲.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۷۴.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۴.
  • دوستخواه، شناخت‌نامهٔ فردوسی و شاهنامه، ۲۰.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۷۵–۷۶.
  • صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۱۷۹.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۸۲–۸۴.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۴۵.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۵۱.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۰.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۴۴.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۹۸.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۰۲–۱۰۳.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۱۷.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۱۷–۸۱۸.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۱۸.
  • مینوی، فردوسی و شعر او، ۳۸–۴۰.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۲۴.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۱۹.
  • همایونفرخ، شاهنامه و فردوسی، ۱۰۷۴–۱۰۸۶.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۸۳–۸۴.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۰–۸۲۱.
  • همایونفرخ، شاهنامه و فردوسی، ۱۰۸۷–۱۱۱۲.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۱.
  • مینوی، فردوسی و شعر او، ۴۲.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۵۲–۱۵۶.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۳۷۲.
  • یاحقی، کتاب پاژ (ویژهٔ توس و فردوسی)، ۱۵۷.
  • محیط طباطبایی، فردوسی و شاهنامه، ۱۵۵–۱۵۶.
  • «تاریخچه آرامگاه فردوسی». روزنامه خراسان، ۱۹ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۶ شهریور ۱۳۹۴.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۲–۸۲۳.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۱۰۵–۱۱۵.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۳.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۷۰–۱۷۳.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۸۲–۸۳.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۲.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۶۰.
  • ریاحی، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، ۱۸۱–۴۷۷.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۶۵.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۶۶–۱۶۸.
  • ریاحی، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، ۲۱۶–۲۱۷.
  • صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۲۱۵–۲۱۶.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۸۱–۱۸۳.
  • «آشنایی با نفیس‌ترین نسخه شاهنامه؛ «شاهنامه بایسنقری»». خبرگزاری فارس، ۸ آبان ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۶ شهریور ۱۳۹۴.
  • احتشامی هونگانی، خسرو. «راز هدیه شهریاران صفوی «شاهنامه فردوسی»» (PDF). فرهنگ اصفهان (نورمگز)، ش. ۱۶ (تابستان ۱۳۷۹): ۲۶–۳۳. doi:doi.
  • «شاهنامه فردوسی، مشهورترین اثرِ ناشناخته». خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی، ۷ خرداد ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • «گفتگو با جلال خالقی مطلق: ۵۰ سال کار برای تصحیح شاهنامه». خبرگزاری دویچه‌وله فارسی، ۲ شهریور ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • «رونمایی از اثر تازه کزازی در نشست «فردوسی پژوهی»». خبرگزاری ایبنا، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۴.
  • «معرفی دو کتاب از سجاد آیدنلو، در زمینه شاهنامه‌پژوهی». پایگاه اینترنتی انسان‌شناسی و فرهنگ. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۴.
  • «معرفی چاپ‌های شاهنامه در جهان». روزنامه خراسان، ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • «نخستین برگردان شاهنامه فردوسی به زبان پشتو». پایگاه اینترنتی بی‌بی‌سی فارسی، ۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۴.
  • «بازتاب خبر نشست فردوسی پژوهی». پایگاه اینترنتی بنیاد فردوسی توس، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۴.
  • «برگزاری نشست عصری با فردوسی در ایتالیا». پایگاه اینترنتی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، ۲۷ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۴.
  • «گزیده کتابشناسی شاهنامه فردوسی: به مناسبت کنگره جهانی بزرگداشت فردوسی» (PDF). فصلنامهٔ هنر، ش. ۱۹ (تابستان و پاییز ۱۳۶۹): ۲۳۳–۲۴۵. doi:doi.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۸۷.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۱۱۵–۱۱۶.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۱۹۳–۱۹۴.
  • صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۲۵۸.
  • رنجبر، جاذبه‌های فکری فردوسی، ۷۱–۹۰.
  • نولدکه، حماسهٔ ملی ایران، ۱۱۵.
  • سعادت، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ۸۲۵.
  • ناظری، نعمت. «عفت کلام در شعر فردوسی» (PDF). چیستا (تهران)، ش. ۶۶–۶۷ (اسفند ۱۳۶۸ و فروردین ۱۳۶۹): ۷۹۶–۸۰۶. doi:doi.
  • «فردوسی و شاهنامه او در آلمان». خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی، ۲۸ اردیبهشت ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • «از تهران تا رم، نگاهی به تندیس‌های فردوسی در ایران و جهان». مشرق نیوز، ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۲.
  • «تاریخچهٔ آرامگاه فردوسی». در کتاب پاژ (ویژهٔ توس و فردوسی). ویرایش محمدجعفر یاحقی. مشهد، ۱۳۷۳. ص ۱۵۸.
  • ریاحی، فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او، ۳۷۴–۳۷۵.
  • ریاحی، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، ۲۶.
  • «مینیاتورهای گرانبهای شاهنامه در برلین». پایگاه اینترنتی بی‌بی‌سی فارسی، ۴ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۴.
  • «شاهنامه در روز فردوسی». خبرگزاری بی‌بی‌سی فارسی، ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۴.
  • «بنیاد شاهنامهٔ فردوسی». دانشنامه جهان اسلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۷ تیر ۱۳۹۵.
  • «معرفی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی». پایگاه اینترنتی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۷ تیر ۱۳۹۵.
  • «پایگاه اینترنتی بنیاد فردوسی شاخه توس». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲۹ شهریور ۱۳۹۴.
  1. «ثبت هزارهٔ پایان سرایش شاهنامه در سازمان یونسکو»(انگلیسی)‎. یونسکو. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 August 2016. بازبینی‌شده در ۲۹ شهریور ۱۳۹۴.

منابع

  • تقی‌زاده، سیدحسن. فردوسی و شاهنامهٔ او. تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹.
  • الحاکم نیشابوری، ابوعبدالله. تاریخ نیشابور (الحاکم). به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی. ترجمهٔ محمد بن حسین خلیفهٔ نیشابوری. تهران: آگه، ۱۳۷۵.
  • دوستخواه، جلیل. شناخت‌نامهٔ فردوسی و شاهنامه. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۴. شابک ‎ISBN ۹۶۴-۳۷۹-۰۶۰-۶.
  • رنجبر، احمد. جاذبه‌های فکری فردوسی. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳.
  • ریاحی، محمدامین. سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۲. شابک ‎ISBN ۹۷۸-۹۶۴-۴۲۶-۲۰۱-۲.
  •    . فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او. تهران: طرح نو، ۱۳۷۵. شابک ‎ISBN ۹۶۴-۵۶۲۵-۳۸-۶.
  • سعادت، اسماعیل. دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی. ج. چهارم. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۱. شابک ‎ISBN ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۲۱-۷.
  • شاپور شهبازی، علیرضا. زندگی‌نامهٔ تحلیلی فردوسی. ترجمهٔ هایده مشایخ. تهران: هرمس، ۱۳۹۰.
  • شیرانی، حافظ محمود. در شناخت فردوسی. ترجمهٔ شاهد چوهدری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۹.
  • صفا، ذبیح‌الله. حماسه‌سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳.
  • فروخ، عمر. تاریخ الأدب العربی. ج. سوم. بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۸۴.
  • محیط طباطبایی، سید محمد. فردوسی و شاهنامه. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۹.
  • مول، ژول. دیباچهٔ شاهنامه. ترجمهٔ جهانگیر افکاری. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۶۹.
  • مینوی، مجتبی. فردوسی و شعر او. تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۴۶.
  • نولدکه، تئودور. حماسهٔ ملی ایران. ترجمهٔ بزرگ علوی. تهران: نگاه، ۱۳۷۹. شابک ‎ISBN ۹۶۴-۶۷۳۶-۷۹-۳.
  • همایونفرخ، رکن‌الدین. شاهنامه و فردوسی: پژوهشی نو پیرامون حکیم ابوالقاسم فردوسی و سلطان محمود غزنوی. تهران: اساطیر، ۱۳۷۷. شابک ‎ISBN ۹۶۴-۵۹۶۰-۴۶-۰.
  • یاحقی، محمدجعفر. کتاب پاژ (ویژهٔ توس و فردوسی). تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۷۳.
  • Khaleghi-Motlagh, jalal. “FERDOWSI, ABU'L-QĀSEM i. Life”. In Encyclopædia Iranica. 1999. Archived from the original on 12 August 2016. Retrieved 26 January 2012.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تندیس‌های فردوسی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

https://fa.wikipedia.org/wiki/تندیس‌های_فردوسی
این تندیس در دوران پس از ساخت دچار آسیبهای فراوان شده است که می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: شکسته شدن انگشت تندیس فردوسی در نتیجهٔ آویزان کردن پوستر و ...

نگاهی به تنديس‌های فردوسی در ايران و جهان - مشرق

www.mashreghnews.ir/fa/.../نگاهی-به-تنديس‌های-فردوسی-در-ايران-و-جهان
تنديس فردوسي شاعر نامدار ايران همزمان با هزارمين سال پايان سرودن شاهنامه در دانشگاه آکسفورد انگلستان نصب و رونمايي شد. رسول موحديان (سفير جمهوري اسلامي ايران در ...

میدان فردوسی در کشور ایتالیا (+عکس) - عصر ایران

www.asriran.com › عصرايران دو › خواندنی ها و دیدنی ها
در این میدان مانند میدان فردوسی ایران تندیسی از ابوالقاسم فردوسی نصب شده است که قدمتی بیش از 50 سال دارد.این مجسمه که 185 سانتیمتر ارتفاع دارد و از مرمر سفید ...

تندیس فردوسی در میدان فردوسی رم ایتالیا - پـــــــور تــــــوس

poretoos.blogsky.com/1389/01/29/post-176/
تندیس فردوسی در میدان فردوسی رم ایتالیا. این تندیس که ۱۸۵ س.متر بلندا دارد و از مرمر سفید ساخته شده‌است،کار استاد صدیقی است که در ۲۰ ماه مه ۱۹۵۸ به رم برده شد.

سرگذشت تندیس فردوسی در تهران | kniknam

www.kniknam.com/content/سرگذشت-تندیس-فردوسی-در-تهران
سرگذشت تندیس فردوسی در تهران. 56 سال است که فردوسی هر روز از وسط یکی از میدان‌های مرکزی شهر، تهران دودگرفته و پر از ترافیک را با اتفاق‌های ساده و پیچیده‌اش ...

تندیس فردوسی در دانشگاه آکسفورد رونمایی شد - همشهری

hamshahrionline.ir/details/81020
۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۸ ه‍.ش. - وی افزود: تندیس فردوسی هدیه ای از سوی مردم ایران به دانشکده وادهام آکسفورد برای تجلیل از تلاش تمام افرادی است که با یکدیگر تعامل همراه با احترام و ...

داستان مجسمه های فردوسی در ایران و جهان | پرتال فرهنگی فردوسی

ferdowsitoos.com/blog/1393/02/.../داستان-مجسمه‎های-فردوسی-در-ایران-و-...
۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ ه‍.ش. - پس بر تندیس فردوسی به تعظیم ایستاد. تا جهان باقیست باقی باد ایران بزرگ دوستانش کامیاب و دشمنانش نامراد. [دیوان اشعار محمدتقی بهار (ملک ...

رونمایی-از-تندیس-فردوسی-در-اداره-فرهنگ-وارشاد-اسلامی-ازنا - ...

www.safireaflak.ir › فرهنگ و هنر
۴ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - طی مراسمی در مجتمع فرهنگی هنری غدیر شهرستان ازنا از تندیس فردوسی رونمایی ... تعدادی از شاهنامه خوانان از تندیس فردوسی ، خیام و مولوی رونمایی شد .

نصب دوباره تنديس فردوسی در سلماس - رادیو فردا

www.radiofarda.com/a/o2-slamas-ferdous-square/26871725.html
گزارش ها حاکی است که به دنبال اعتراض ها به برچيدن تنديس فردوسی از يکی ميدان های شهر سلماس در آذربايجان غربی، پنجشنبه هفتم اسفندماه بار ديگر تنديس فردوسی ...

تندیس حکیم ابوالقاسم فردوسی کارگاه تندیس و پیکره ...

https://www.digikala.com/.../-/تندیس-حکیم-ابوالقاسم-فردوسی-کارگاه-...
 رتبه: ۵ - ‏۱ رأی
ارتفاع تندیس فردوسی نردیک به 40 سانتی‌متر، وزن آن کمتر از یک‌و‌نیم کیلوگرم و جنس آن از فایبرگلاس است. این تندیس در کارگاه «تندیس و پیکره‌سازی شهریار» ...

رونمایی از تندیس فردوسی در دانشگاه آكسفورد - سایت خبری ...

www.tabnak.ir › صفحه نخست › فرهنگي
رونمایی از تندیس فردوسی در دانشگاه آكسفورد. سفیر جمهوری اسلامی ایران ابراز امیدواری کرد:آرمان های فردوسی پلی بین ملت های ما برای ارتقای درك متقابل باشد و ...

نصب دوباره مجسمه فردوسی در سلماس - سایت خبری تحلیلی ...

www.tabnak.ir › صفحه نخست › اجتماعي
 رتبه: ۸۴% - ‏۱۰٬۰۱۱ نقد
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - برچیدن تندیس فردوسی و نشر خبر آن در فضای مجازی، اعتراض زیادی از سوی شهروندان بویژه دوستداران ادبیات فارسی از سراسر ایران و نیز مسئولان ...

سومین تندیس فردوسی 56 ساله شد - باشگاه خبرنگاران جوان

www.yjc.ir › فرهنگی هنری › میراث و گردشگری
سومین تندیس فردوسی 56 ساله شد باشگاه خبرنگاران - سارا تمیزکار ؛ یک سال دیگر به سال‌های عمر تو افزوده شد، 56 سال است که محکم و استوار چون شعرهایت ایستاده‌ای و ...

تندیس فردوسی - محصولات مجسمه در پارس سنتر

parscenter.com › محصولات › هدیه و صنایع دستی › مجسمه
توضیحات کامل تندیس فردوسی از گروه تولیدی خرداد در سایت پارس سنتر.

معماری نیوز - تندیس فردوسی به میدان شهر سلماس بازگشت! + ...

www.memarinews.com/vdccmmqi.2bq108laa2.html
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - برچیدن تندیس فردوسی و نشر خبر آن در فضای مجازی، اعتراض زیادی از سوی شهروندان بویژه دوستداران ادبیات فارسی از سراسر ایران و نیز مسئولان ...

تندیس فردوسی در کتابخانه ملی رونمایی شد - روزنامه دنیای ...

donya-e-eqtesad.com/news/676569
تندیس فردوسی در کتابخانه ملی رونمایی شد. روزنامه دنیای اقتصاد - شماره 1255 تاریخ چاپ:1386/03/16 بازدید:4444بار کد خبر: DEN-676569. نگاه سوم- تندیس بزرگ ...

رونمایی تندیس فردوسی در سارایوو - روزنامه دنیای اقتصاد

donya-e-eqtesad.com/news/643151
به گزارش ایسنا یاسر موحد فرد- دبیرکل بنیاد فردوسی- با اشاره به رونمایی تندیس فردوسی گفت: هم زمان با برپایی هفته فرهنگی ایران در بیست و هفتمین فستیوال ...

ایبنا - تندیس فردوسی در تاجیکستان جاي گرفت

www.ibna.ir/fa/doc/naghli/.../تندیس-فردوسی-تاجیکستان-جاي-گرفت
به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا) به نقل از روابط عمومي بنياد فردوسي، سومین تندیس فردوسی همزمان با جشن‌های نوروزی در هفته فرهنگی ایران در تاجیکستان با ...

اعتراض اساتید زبان فارسی به حذف تندیس فردوسی از میدان ...

www.mehrnews.com/.../اعتراض-اساتید-زبان-فارسی-به-حذف-تندیس-ف...
۳ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بیست‌ویک تن از استادان برجسته‌ زبان و ادب فارسی، شاهنامه‌پژوه و پژوهندگان تاریخ و فرهنگ ایران، طی نامه‌ای به شهردار شهر سلماس، به برداشتن نام و ...

تنديس فردوسي در شهر رم مرمت شد

www.entekhab.ir/fa/news/44260/تنديس-فردوسي-در-شهر-رم-مرمت-شد
۲۲ آبان ۱۳۹۰ ه‍.ش. - یک شهروند رمی درباره تندیس فردوسی به خبرنگار واحد مرکزی خبر گفت: به نظر من این مسئله که مجسمه فردوسی شاعر بزرگ ایران در قلب سبز شهر ...

یکی از میادین اصلی آلمان به نام فردوسی می‌شود - ایران‌بوم

www.iranboom.ir › فردوسی و شاهنامه › حكيم فردوسی
موحد با بیان اینکه این هفته فرهنگی با همکاری سفارت ایران در آلمان برگزار می‌شود، خاطرنشان کرد: در حاشیه این هفته فرهنگی، تندیس فردوسی که از سوی بنیاد ساخته ...

الف - نصب تنديس فردوسي در دانشگاه آکسفورد

alef.ir/vdchqxnk.23nmwdftt2.html?45397
تنديس فردوسي شاعر نامدار ايراني عصر روز جمعه همزمان با هزارمين سال پايان سرودن شاهنامه و در آستانه روز بزرگداشت فردوسي، در دانشگاه آکسفورد انگليس نصب و ...

تنديس فردوسي در دانشگاه آکسفورد - JameJamOnline.ir

www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100906396402
يكشنبه 20 ارديبهشت 1388 - ساعت 15:45. شماره خبر: 100906396402. رونمايي شد،. تنديس فردوسي در دانشگاه آکسفورد. جام جم آنلاين: تندیس حکیم ابوالقاسم فردوسی ...

تندیس های فردوسی ساخته استاد صدیقی - دادار

dadaran.blogfa.com/post-1289.aspx
دکتر رستگار فسایی می‌نویسد: «گوستینوس آمبروزی»، تندیس‌ساز ایتالیایی، با دیدن تندیس فردوسی، ساخته‌ی استاد صدیقی، چنان تحت‌تاثیر قرار گرفت که در ...

شمال نیوز :: عکس/ دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی

www.shomalnews.com/.../%20دروازه%20بان%20استقلال%20و%20همسر...
عکس/ دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. وحید طالب لو و همسرش. عکس/ دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. ایمیل مستقیم : info@shomalnews.

نیش خط / سالروز نصب تندیس فردوسی | - "- ضمیمه روزانه کارتون

www.ghatreh.com/news/nn32099054/نیش-سالروز-نصب-تندیس-فردوسی
۱۸ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - نیش خط / سالروز نصب تندیس فردوسی. - "- ضمیمه روزانه کارتون و کاریکاتور نیش خط روزنامه قانون در کاریکاتوری از کیوان وارثی، به موضوع سالروز ...

تندیس فردوسی به میدان فردوسی سلماس بازگشت | خبرگزاری ...

jebhe.net/تندیس-فردوسی-به-میدان-فردوسی-سلماس-باز.htm
ایران نامه- شاهین سپنتا: با اعتراض و پیگیری شهروندان، گروه ها و احزاب ملی و استادان ادب فارسی، تندیس فردوسی شبانه به میدان فردوسی شهر سلماس در استان آذربایجان ...

تندیس فردوسی را بازگردانید - Facebook

https://fr-fr.facebook.com/events/1415246478774174/?acontext...
هنوز درجاهایی از آذربایجان مانندخلخال،هرزندات،گرینکان و روستاهای دورافتاده، هستند بومیانی که به آذری گفتگو می‌کنند و هنوز تُرکیزه نشدند. 16 publications dans la ...

تندیس فردوسی دوباره به سلماس بازگشت| ملی-مذهبی

melimazhabi.com/تنديس-فردوسی-دوباره-به-سلماس-بازگشت/
گزارش ها حاکی است که به دنبال اعتراض ها به برچیدن تندیس فردوسی از یکی میدان های شهر سلماس در آذربایجان غربی، پنجشنبه هفتم اسفندماه بار دیگر تندیس فردوسی ...

خطر برای تندیس فردوسی! - 9صبح

9sobh.ir/fa/news/35739/خطر-برای-تندیس-فردوسی
۱۵ آذر ۱۳۹۴ ه‍.ش. - یک هنرمند مجسمه‌ساز معتقد است، مجسمه‌های ارزشمند نصب‌شده در شهر باید برای جلوگیری از صدمه دیدن باید به مکان امنی منتقل شوند.

ژست جالب دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس

https://puyesh.net/.../ژست-جالب-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تندیس-...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ژست جالب دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس. وحید طالب لو و همسرش در کنار مجسمه شاعر معروف ایران زمین فردوسی، این تصویر را از ...

رونمایی از تندیس فردوسی در اداره فرهنگ وارشاد اسلامی ازنا - ...

www.aznakhabar.ir/.../رونمایی%20از%20تندیس%20فردوسی%20در%20...
۳ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - طی مراسمی در مجتمع فرهنگی هنری غدیر شهرستان ازنا از تندیس فردوسی رونمایی شد.

داستان مجسمه های فردوسی در ایران و جهان - دکتر منصور رستگار ...

dr-rastegar.persianblog.ir/post/496/
۱۱ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - پس بر تندیس فردوسی به تعظیم ایستاد تا جهان باقیست باقی باد ایران بزرگ دوستانش کامیاب و دشمنانش نامراد. [دیوان اشعار محمدتقی بهار (ملک ...

فرماندار سلماس: تندیس بهتری از فردوسی در سلماس نصب خواهد ...

www.cloob.com/.../فرماندار_سلماس%3A_تندیس_بهتری_از_فردوسی_د...
۲۷ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - وی در خصوص برداشتن تندیس فردوسی عنوان کرد که این تندیس 30 سال پیش ساخته شده بود و در ذیل آن تندیس چند شاعر دیگر مانند سعدی،حافظ و ...

گنجور » ملک‌الشعرای بهار » قصاید » قصاید » شمارهٔ ۶۳ - مجسمهٔ ...

ganjoor.net › ملک‌الشعرای بهار › قصاید
پس بر تندیس فردوسی به تعظیم ایستاد. تا جهان باقیست باقی باد ایران بزرگ. دوستانش کامیاب و دشمنانش نامراد. شاه ایران نامجوی و خلق ایران کامجوی. فرّ یزدانی در او ...

عکس/ ژست جالب دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس ...

www.jamnews.ir/detail/News/626731
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - عکس/ ژست جالب دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. وحید طالب لو و همسرش در کنار مجسمه شاعر معروف ایران زمین فردوسی، این تصویر را از ...

اعتراض اساتید زبان فارسی به حذف تندیس فردوسی از میدان ...

www.parsine.com/.../اعتراض-اساتید-زبان-فارسی-به-حذف-تندیس-فردو...
۳ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - حتی اگر در نظر داشته باشید که در میدانی دیگر تندیس فردوسی را برپا کنید، به نظر می‌رسد چنین اقدامِ نسنجیده‌ و تندروانه‌ای به هیچ روی سزاوار و ...

سبزوار ما| تندیس فردوسی و بیهقی در سبزوار نصب می‌شود

sabzevarema.com/اخبار/تندیس-فردوسی-و-بیهقی-در-سبزوار.../1622
۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - محمد علی طالبی در گفت‌وگو با فارس با اشاره به ساخت و نصب همزمان دو تندیس فردوسی و بیهقی در این شهرستان اظهار داشت: نصب همزمان این تندیس‌ها ...

روزشمار: ۱۷ خرداد؛ پرده برداری از تندیس فردوسی در میدان ...

www.kojaro.com/.../calendar-khordad-17-unveiled-ferdowsi-statue-ferd...
۱۷ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - در ۱۷ خرداد سال ۱۳۳۸ شمسی، از مجسمه‌ی ابوالقاسم فردوسی در میدان فردوسی شهر تهران پرده‌برداری شد. - کجارو.

تندیس فردوسی - آناهیتا (www.annahita.info) ناهید باقری- ...

www.annahita.info/index.jsp?d=article/article&essayId=1559...4
به مناسبت روز جهانی فردوسی: تنديس فردوسی از: استاد توران شهرياری بر پا سِتاده است به ميدان در فَ رمند و سرفراز و كلان پيكر بر قامتِ بلندِ ادب، چون سر بر پايه‌اي ...

تندیس بزرگ فردوسی پرده برداری می شود > خبرگزاری میراث ...

www.chtn.ir/Default.aspx?tabid=84&articleType=ArticleView...
۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - آیین بزرگداشت روز ملی فردوسی از ساعت 17 امروز 25 اردیبهشت ماه با حضور اسحاق جهانگیری معاون اول رئیس جمهور، مسعود سلطانی فر معاون رئیس ...

تندیس فردوسی دوباره به سلماس بازگشت / بهانه از دست رسانه ...

www.dana.ir/News/253335.html
۹ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بیست روز پس از اجرای عملیات جابجایی تندیس فردوسی و نامگذاری میدانی بنام انقلاب، مصوبات ستاد گرامیداشت دهه فجر و شورای اسلامی سلماس ملغی و ...

تندیس فردوسی در میدان فردوسی - نون و آب

www.noonoab.ir/tag/.../تندیس%20فردوسی%20در%20میدان%20فردوس...
تندیس فردوسی در پارک‌ ویلا بورگز شهر رم در ایتالیا این تندیس که ۱۸۵ سانتی‌متر ارتفاع دارد و از مرمر سفید ساخته شده، کار استاد ابوالحسن صدیقی است که در سال.

ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی (عکس)

www.poolnews.ir/.../ژست-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تندیس-فردو...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی (عکس). وحید طالب لو و همسرش. ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی (عکس).

نصب تندیس فردوسی در ورودی غربی پایتخت

www.fardanews.com/fa/.../نصب-تندیس-فردوسی-در-ورودی-غربی-پایت...
۲ خرداد ۱۳۹۰ ه‍.ش. - نصب تندیس فردوسی در ورودی غربی پایتخت. ارتفاع اثر4 متر و حجم آن با فلز ، سنگ ، سنگ گرانیت ، بتن در ارتفاع 1.65 سانتیمتر بوده و شعر ...

عکس هنری وحید طالب لو و همسرش سوگل با تندیس فردوسی - ...

avaliha.ir › گالری عکس › ورزشی
عکس هنری وحید طالب لو و همسرش سوگل با تندیس فردوسی عکس هنری زیبا و دیدنی دروازه بان تیم استقلال وحید طالب لو و همسرش سوگل. وحید طالب لو عکس زیبا و هنری ...

ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس - ...

https://roozno.com/.../ژست-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تندیس-فرد...
۹ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس · روز نو : وحید طالب لو و همسرش. برچسب ها: دروازه بان استقلال و همسرش ، تندیس فردوسی.

شهردار سبزوار: تندیس فردوسی و بیهقی در سبزوار نصب می‌شود

www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940230001156
۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - شهردار سبزوار از نصب همزمان تندیس فردوسی و بیهقی در این شهر خبر داد.

ماجرای حذف «فردوسی» از یک شهر - ایسنا

www.isna.ir/news/93112614020/ماجرای-حذف-فردوسی-از-یک-شهر
۲۶ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - تغییر نام و برچیدن تندیس فردوسی در سلماس استان آذربایجان غربی چنان بازتابی عاطفی در شبکه‌های اجتماعی و مجازی داشت که نادیده گرفتن آن ...

بازگشت تندیس فردوسی به مرکز شهر سلماس

www.cgie.org.ir/fa/news/28029
۹ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بازگشت تندیس فردوسی به مرکز شهر سلماس ... 1393 خورشیدی با صدور اطلاعیه ای از برداشتن تندیس فردوسی از وسط میدانی به همین نام برائت جست ...

فرماندار رژیم در سلماس از برچیدن تندیس فردوسی دفاع کرد | ...

www.iranglobal.info/node/43265
۱ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - مسعود حاجی‌علی‌لو، فرماندار سلماس، در گفتگویی با روزنامه ی قانون از برچیدن تندیس فردوسی در سلماس دفاع کرد و گفت: " من مخالف حذف اسم فردوسی ...

تندیس فردوسی به میدان شهر سلماس بازگشت! + تصویر - ...

forum.hammihan.com › کتاب و ادبیات › شعر و شاعران
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - 15پست - ‏10 نویسنده
تندیس فردوسی به میدان شهر سلماس بازگشت! + تصویر. مجسمه فردوسی که در روزهای گرامیداشت ایام الله دهه فجر در سلماس برچیده شده بود ساعتی پیش ...

پایان قائله رسانه ای فرماندار سلماس/تندیس فردوسی/داستان ...

tadbirvaomid.net/p=11402
۵ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - وی در خصوص برداشتن تندیس فردوسی عنوان کرد که این تندیس ۳۰ سال پیش ساخته شده بود و در ذیل آن تندیس چند شاعر دیگر مانند سعدی،حافظ و مولانا ...

برچیدن تندیس فردوسی، هراس از خودآگاهی ملّی | - کیهان لندن

kayhanlondon.biz/fa/1393/.../برچیدن-تندیس-فردوسی،-هراس-از-خودآگاهی...
۳۰ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - حاج علیلو در گفتگو با اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی این موضوع را سوء تفاهم رسانه‌ای دانست و گفت که تندیس فردوسی که ساخت آن ...

تندیس زیبای حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی در تاجیکستان ...

www.reiran.com/civilization/Photo-Statue-Ferdowsi-Tajikistan/731.html
کلمات کلیدی: تندیس فردوسی مجسمه فردوسی کشور تاجیکستان شهر دوشنبه تندیس شاعران ایرانی شاعران ایرانی سامانیان. اشتراک گذاری: در حال بارگذاری تبلیغات.

ستاره ها - عکس/ ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس ...

www.setarehnews.ir/fa/doc/news/66606/
عکس/ ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. تاریخ انتشار : پنجشنبه ۸ بهمن ۱۳۹۴ ساعت ۱۳:۱۱. وحید طالب لو و همسرش. 11. کد مطلب: 66606. رضا عطاران ...

عکس زیبای وحید طالب لو و همسرش مقابل تندیس فردوسی! - ...

www.persianv.com/jalebha/324066.php
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - وحید طالب لو و همسرش ، وحید طالب لو ، اینستاگرام طالب لو ، همسر وحید طالب لو ، پرشین وی ، persianv ، ,عکس زیبای وحید طالب لو و همسرش مقابل ...

نیش خط / سالروز نصب تندیس فردوسی | روزنامه قانون

vista.ir/cdn/28861304
۱۸ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - نیش خط / سالروز نصب تنديس فردوسي. ضميمه روزانه كارتون و كاريكاتور نيش خط روزنامه «قانون» در كاريكاتوري از کیوان وارثی، به موضوع سالروز ...

اعتراض استادان زبان فارسی به برداشتن نام و تندیس فردوسی ...

fararu.com/.../اعتراض-استادان-زبان-فارسی-به-برداشتن-نام-و-تندیس-...
۴ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - به برداشتن نام و تندیس فردوسی از میدان فردوسی شهر سلماس. به نام خداوند جان و خرد. شهردار ارجمند شهر سلماس جناب آقای دکتر محمد رحیمی با درود و ادب

Kurdpress News Aganecy - بازگشت شبانه تندیس فردوسی ...

kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=79786
۹ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - کردپرس- تندیس فردوسی شبانه در در محل قبلی اش در شهر سلماس نصب شد و شهرداری این شهر اعلام کرد با دستور استاندار آذربایجان غربی این عمل ...

ژست منحصربفرد دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس ...

www.paytakhtpress.ir/.../ژست-منحصربفرد-دروازه-بان-استقلال-همسرش-...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - وحید طالب لو و همسرش در کنار مجسمه شاعر معروف ایران زمین فردوسی، این تصویر را از خود به یادگار گذاشتند.

نام و تندیس «فردوسی» از میدان انقلاب سلماس برچیده شد | ...

durnanews.ir/?p=11063
۲۱ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - به گزارش دورنانیوز، در پی تغییر نام میدان فردوسی سلماس در سی و ششمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی به میدان انقلاب اسلامی، مجسمه یادمان وی از ...

خبر8|khabar8.ir | | ژست دروازه بان استقلال و همسرش با ...

www.khabar8.ir/?where=show&what=18412
۹ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - Get Adobe Flash player. » ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس. Share Facebook Twitter Email. تاریخ انتشار : 1394-11-09 ...

عصر امروز - فردوسی شاعر محبوب سراسر جهان + تصاویر

www.asremrooz.ir/vdcgyu9n.ak9xt4prra.html
تندیس فردوسی ساختۀ افشین اسفندیاری در اکسپوی شانگهای - چین. تندیس فردوسی ... تندیس فردوسی - جنب درب ورودی سفارت ایران در فرانسه. تندیس فردوسی ...

اعتراض به مصوبه شورای نام‌گذاری شهر پرند جهت برداشتن ...

https://www.tribunezamaneh.com/archives/84985
شماری از فعالان فرهنگی و سیاسی طی نامه‌ای به شورای اسلامی و شهردار شهر جدید پرند نسبت به مصوبه شورای نام‌گذاری آن شورا برای برداشتن تندیس فردوسی از میدان ...

ژست جالب دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی ...

www.19dey.com/.../87064-ژست_جالب_دروازه_بان_استقلال_و_همسرش_...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - وحید طالب لو و همسرش در کنار مجسمه شاعر معروف ایران زمین فردوسی، این تصویر را از خود به یادگار گذاشتند.

شهرداری سلماس تندیس فردوسی را به محل سابقش بازمی‌گرداند

iranianuk.com/.../شهرداری-سلماس-تندیس-فردوسی-را-به-محل-سابقش-با...
شهرداری سلماس "تندیس فردوسی" را به محل سابقش بازمی‌گرداند. +228. رأی دهید. -64. ‌پنجشنبه ۷ اسفند ۱۳۹۳ - ۲۶ فوریه ۲۰۱۵. شهرداری سلماس با انتشار اطلاعیه ای اعلام ...

مجسمه ای که شیشه غربت «فردوسی» را شکست - برترین ها

www.bartarinha.ir/fa/news/.../مجسمه-ای-که-شیشه-غربت-فردوسی-را-شک...
مطیعی افزود: این مجسمه از جنس بتون مسلح به ارتفاع دو متر و ۲۰ سانتی‌متر و قاعده یک متر طی سه ماه با الهام ازتندیس فردوسی در آرامگاه وی در توس ساخته شده؛ این مجسمه ...

عکس | ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی - ...

www.donyayemadan.ir/.../عکس-ژست-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تند...
۹ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - وحید طالبلو دروازه بان استقلال و همسرش در کنار تندیس فردوسی:

واکنش ها به حذف مجسمه فردوسی در سلماس

www.tahlileiran.ir/aipageprint.aspx?ainum=705
۴ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - دامنه خبر و حذف تندیس فردوسی به سرعت به نشریات و رسانه های خارجی نیز کشیده شد و محافل مختلف به خصوص ادبی و هنری به آن واکنش نشان دادند و ...

سلامی آشنا اما بی‌پاسخ - ایران آنلاین

www.ion.ir/News/113922.html
۱۷ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - حکیم توس هر روز و شب، از میدان فردوسی تهران به عابرین سلام می‌کند، سلامی آشنا اما بی‌پاسخ. رهگذران بی‌آن‌که بدانند تندیس فردوسی و پیکر کودکی ...

واخواهیِ استادان زبان و ادب پارسی به برداشتن نام و تندیس ...

www.parsianjoman.ir/fa/?p=2422
۹ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بیست‌ویک تن از استادان برجسته‌ی زبان و ادب فارسی، شاهنامه‌پژوه، استوره‌شناس و پژوهندگان تاریخ و فرهنگ ایران، در نامه‌ای به شهردار شهر سلماس، به ...

انایوردم خطبه سرا نگین ایران - تندیس فردوسی راشهرداری ...

khotbehsara.mihanblog.com/post/13196
۳۰ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - تندیس فردوسی راشهرداری سلماس به توصیه حدادعادل برچیده؟!!

سلام سربدار - رونمـایی تـندیس پـدران نظم و نثـر ادب پارسی در ...

salamsarbedar.com/prtdxz0f.yt0zf6a22y.html
طی مراسم رونمایی از این تندیس‌ها در کاری نمادین مردم و مسئولین سبزواری زنجیره‌ای انسانی از تندیس بیهقی تاتندیس فردوسی تشکیل دادند تا ضمن نمایان ساختن علاقه ...

نصب دوباره تنديس فردوسی در سلماس - .: سحام نیوز - ...

sahamnews.org/2015/02/276183/
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - گزارش‌ها حاکی است که به دنبال اعتراض‌ها به برچيدن تنديس فردوسی از يکی ميدان‌های شهرسلماس درآذربايجان غربی، پنج‌شنبه هفتم اسفندماه بار ديگر ...

عکس/ دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی - نشان ...

www.neshanonline.ir/.../عکس-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تندیس-...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - عکس/ دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. وحید طالب لو و همسرش. عکس/ دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی ...

فردوسي شاعر محبوب سراسر جهان + تصاوير - کوهرنگ خبر

kohrangkhabar.ir/Print.aspx?id=55118
تنديس فردوسي ساخت? افشين اسفندياري در موز? ملي تاجيکستان. تنديس فردوسي - جنب درب ورودي سفارت ايران در فرانسه. تنديس فردوسي ساخت? افشين اسفندياري ...

تریبون مستضعفین » رونمایی از تندیس فردوسی در ...

www.teribon.ir/.../رونمایی-از-تندیس-فردوسی-در-تاجیکستان.html
۱۵ فروردین ۱۳۹۰ ه‍.ش. - به مناسبت هزاره جهانی شاهنامه، سومین تندیس فردوسی ساخته افشین اسفندیاری، عضو امنای بنیاد فردوسی و هنرمند ایرانی، در مجموعه فرهنگی اتفاق ...

ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس

meliyat.com/.../ژست-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تندیس-فردوسیع...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی/عکس. وحید طالب لو و همسرش. برچسب ها: وحید طالب لو. Bookmark and Share. X Share.

عکس | ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی | ...

footballfever.ir › در حاشیه
۹ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - 290بازدید. وحید طالب لو دروازه بان استقلال و همسرش در کنار تندیس فردوسی. taleblu-941109. تبلیغ زیر پست ها. برچسب ها:در حاشیهوحید طالب لو ...

تابلو فرش تندیس– فردوسی– 065 | فروشگاه اینترنتی تک فرش

takfarsh.com › محصولات › پیشنهادات شگفت انگیز
تابلو فرش تندیس فردوسی - اندازه 50*70 - 1050شانه با تراکم3000 - 10رنگ بافته شده با نخ ترک.

میدان فردوسی در رم ایتالیا +عکس - صراط

www.seratnews.ir › صفحه نخست › اجتماعي
۲۵ مهر ۱۳۹۱ ه‍.ش. - در این میدان مانند میدان فردوسی ایران تندیسی از ابوالقاسم فردوسی نصب شده است که قدمتی بیش از 50 سال دارد.این مجسمه که 185 سانتیمتر ارتفاع ...

ژست وحید طالب لو دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس ...

ariyagame.com › سرگرمی › چهره های شاخص
ژست وحید طالب لو دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی+عکس. مجموعه : چهره های شاخص. 0 0. عکس وحید طالب لو و همسرش ...

فردوسی به مدد سرودن شاهنامه دایره جغرافیایی زبان فارسی را ...

scu.ac.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?...0...
۹ تیر ۱۳۹۵ ه‍.ش. - استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص ساخت تندیس فردوسی، اظهار کرد: اندیشه ساختن تندیس فردوسی پیشینه‌ای هشتادساله ...

تندیس فردوسی راشهرداری سلماس به توصیه حدادعادل برداشته؟! ...

tnews.ir/news/f27037511519.html
۲۶ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - ماجرای حذف تندیس ونام میدان فردوسی ازیکی ازمیادین شهر تمامی ندارد/ درپی تغییرنام میدان فردوسی سلماس به میدان امام خمینی (ره) توسط شورای ...

عکس | ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی

www.kopy.ir/fa/News/ورزشی/لیگ-برتر/13612643/
عکس | ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. - خبر 11/9. به گزارش خبرگزاری فوتبال ایران پارس فوتبال دات کام; وحید طالبلو دروازه بان استقلال و ...

بزرگداشت فردوسی با تاکید بر بعد معنوی شاهنامه - نمایش ...

mashhad.irib.ir/-/بزرگداشت-فردوسی-با-تاکید-بر-بعد-معنوی-شاهنامه
۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - وی از بهره برداری از تندیس فردوسی در روز بزرگداشت وی خبر داد و ادامه داد:تندیس فردوسی مدت هاست توسط بخش خصوصی و شهرداری در حال ساخت است ...

نصب تندیس فردوسی در میدان فردوسی - شهرداری ماکو

www.maku.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?...
۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۳ ه‍.ش. - اهمیت زیباسازی شهرها یکی از اصلی ترین اهدافی است که شهرداری به آن توجه دارد ،حضور شعور تجسمی در طراحی شهری نشان دهنده درک گرداننده های آن شهر ...

گالری عکسهای تاریخی ایرانی: تندیس فردوسی ساختۀ افشین ...

fouman.com/Y/Picture_Farsi-Tajikistan_Ferdowsi_Statue.htm
Tajikistan,Ferdowsi,Statue,Ferdowsi Statues,Bust,Afshin Esfandiariگالری عکسهای تاریخی ایرانی: تندیس فردوسی ساختۀ افشین اسفندیاری در موزۀ ملی تاجیکستان.

تندیس فردوسی در دستان میکل آنژ ایران! | از روزگار هرگز

jalalheidarinejad.net/?p=2109
۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۰ ه‍.ش. - این نوشته را چند سال قبل به بهانه بزرگ داشت ،پارسی ترین ونجیب ترین شاعر این سرزمین،فردوسی بزرگ نوشتم ،البته به سفارشی و برای یک وب ...

اهدای تندیس ویژه به شوالیه آواز ایران - شرکت نوین تندیس

novintandis.com/fa/اهدای-تندیس-ویژه-به-شوالیه-آواز-ایران/
۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - آیین روز ملی فردوسی با نکوداشت شهرام ناظری واهدای تندیس فردوسی در تالار رودکی برگزار شد.

اطلاعیه شهرداری در خصوص اعاده به حالت اولیه میدان فردوسی ...

www.salmas.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?...
۶ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - «وحدت کلمه و فرهنگ دوستی ملت غیور ایران از دیرباز زبانزد ملل بوده و به کفایت تمام ، آنرا در انقلاب شکوهمند اسلامی ایران نشان داده و در هشت سال دفاع ...

تنديس فردوسي راشهرداري سلماس به توصيه حدادعادل برچيد!!

chichestnews.ir/?p=9515
تندیس فردوسی راشهرداری سلماس به توصیه حدادعادل برچید!! کد خبر: 9515. دسته: اسلایدر سرخط مطالب: ۱۳۹۳/۱۱/۲۶ ساعت:۱۸:۲۵. ماجرای حذف تندیس ونام میدان فردوسی ...

رونمایی تندیس پدران نظم و نثر ادب پارسی در سبزوار

sabzevar.ir/رونمایی-تندیس-پدران-نظم-و-نثر-ادب-پارسی/
۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - اختریان با اظهار اینکه تندیس حکیم ابوالقاسم فردوسی پدر نظم فارسی نیز توسط هادی عارفی ساخته شد، تصریح کرد: تندیس فردوسی هم دارای ۷ متر ...

عکس/ ژست خاص دروازه بان محبوب استقلال و همسرش با تندیس ...

www.khabar.pichak.net/.../عکس_ژست_خاص_دروازه_بان_محبوب_استقلا...
به گزارش سرویس کشکول جام نیـوز، وحید طالب لو و همسرش با تندیس فردوسی عکس یادگاری گرفتند. » خوردبین هم چنین واکنشی نشان داد: «تاسف می خورم.» او همچنین ...

صحبت نو - فردوسی دلتنگ صحبت لاری!

www.sohbateno.ir/fa/doc/news/1205/فردوسی-دلتنگ-صحبت-لاری
۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - اما تصویر سمت راست متعلق است به میدان بسیج که به میدان فرمانداری نیز مشهور است اما نماد میانی آن تندیس فردوسی است! این چند گانگی در نام ها و ...

فرماندار سلماس: مخالف حذف اسم فردوسی نیستم - مسعود بُربُر

www.masoudborbor.com/wp/1393/11/26/4015/
۲۶ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - برچسب‌ها » آذربایجان, تجزیه‌طلب, تندیس فردوسی, حاجی‌علی‌لو, روزنامه قانون, سلماس, فردوسی, مسعود بُربُر, میدان انقلاب, میدان فردوسی. نوشته شده در ...

آنا | فردوسی دوباره به سلماس برگشت

www.ana.ir › اجتماعی › شهری
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - برچیدن تندیس فردوسی و انتشار خبر آن در رسانه‌ها و فضای مجازی، اعتراض زیادی را از سوی شهروندان از سراسر ایران و نیز برخی مسئولان کشوری و ...

یادداشت های سالار: تندیس فردوسی در کتابخانه ملی ایران

salaar.blogspot.com/2009/12/blog-post.html
۱۸ آذر ۱۳۸۸ ه‍.ش. - دوشنبه پیش چند عکس از تندیس فردوسی به سفارش دکتر دوستخواه گرفتم. بیت های بالارا از سر در تارنگار ایشان گرفتم. ارسال شده توسط سالار ...

مرمت تندیس فردوسی در شهر رم - تالار گفتمان نبض فردا

nabzefarda.ir/showthread.php?p=134964
مرمت تندیس فردوسی در شهر رم تندیس حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاعر حماسه سرای ایران در شهر رم، به ابتکار رایزنی سفارت جمهوری اسلامی ایران در ایتالیا و با همکاری ...

ایرون دات کام: بلاگ ها: بازگشت تندیس فردوسی و غلط کردم ...

www.iroon.com/irtn/blog/5945/
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بازگشت تندیس فردوسی و غلط کردم شهردار/عکس. بی‌هویت کردن ایرانیان، "پاکسازی" ایران از نمادهای ملی همۀ ایرانیان و جایگزینی آن با نمادهای وارداتی و ...

::: در حاشیه برچیدن یادمان فردوسی: فرماندار سلماس: تندیس ...

www.miyanali.com/elmaxtarr/355
۲۶ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - فرماندار سلماس تندیس فردوسی و دیگر شاعران ایرانی در این میدان را فرسوده، نامناسب و مغایر با خواست مردم خواند و افزود تندیس مناسبتری از فردوسی ...

اعتراض به مصوبه شورای نام‌گذاری شهر پرند جهت برداشتن ...

mokrian.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=34&pageid=715...234339
۲۱ مهر ۱۳۹۴ ه‍.ش. - اعضای محترم شورای اسلامی شهر پرند. شهردار محترم شهر پرند. سلام بر شما. با تقدیم احترام و ضمن عرضِ خسته نباشید به شما بزرگواران، که سعی در ...

gooya news :: society : نامه‌ اعتراضی به برداشتن نام و تنديس ...

news.gooya.com/society/archives/193398.php
۳ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بيست‌ويک استاد زبان و ادب فارسی، تاريخ و فرهنگ ايران و شاهنامه‌شناس با نوشتن نامه‌ای به برداشتن نام و تنديس فردوسی از ميدان فردوسی شهر سلماس ...

نصب دوباره مجسمه فردوسی در سلماس - پيک ايران

www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=87344
برچیدن تندیس فردوسی ونشر خبر آن درفضای مجازی، اعتراض زیادی ازسوی شهروندان بویژه دوستداران ادبیات فارسی ازسراسر ایران و نیز برخی مسئولان کشوری ...

فردوسی بزرگ - تندیس ها - تاریخ فا

forum.tarikhfa.com › فرهنگ و ادب › حکیم فردوسی بزرگ
۴ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - فردوسی بزرگ – تندیس ها فردوسی بزرگFerdowsi The Great تندیس هاتندیس فردوسی در میدان فردوسی تهران: تندیس فردوسی در جایگاه آرامگاه ...

مجسمه فردوسی و معمای وجود بچه ای که در پایین پای مجسمه

www.rostashahr.ir/.../250-سازنده-مجسمه-فردوسی-و-معمای-وجود-بچه-ای-که-...
تندیس فردوسی، اثر ابوالحسن صدیقی می باشد. مجسمه‌ی فردوسی به‌خاطر قرار گرفتن در یکی از میدان‌های مرکزی تهران، شاهد ازدحام و رفت‌وآمد آدم‌ها و اتومبیل‌های زیادی است.

عکس فردوسی - مهرمیهن

www.mehremihan.ir/component/tag/عکس%20فردوسی.html
تندیس فردوسی بزرگ به همراه سفره هفت سین نوروزی. بنای آرامگاه. درون آرامگاه. موزه آرامگاه. عکاس : محمود زیدآبادی نژاد (گروه عکاسان مهرمیهن) - نوروز 1390 خورشیدی.

تندیس فردوسی در ایتالیا، به جای اصلی اش بازگشت - مرجع ...

pars-vich.blogfa.com/.../تندیس-فردوسی-در-ایتالیا،-به-جای-اصلی-اش-...
۹ آذر ۱۳۹۰ ه‍.ش. - مرجع تاریخ و فرهنگ ایران - تندیس فردوسی در ایتالیا، به جای اصلی اش بازگشت - دل من آتش جاویدان است......مرده و زنده من ایران است....پوران فرخزاد ...

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي - اخبار > مراسم پرده برداری از ...

www.icro.ir/index.aspx?siteid=261&pageid=11751&newsview...
۶ خرداد ۱۳۸۶ ه‍.ش. - مراسم پرده برداری از تندیس فردوسی با حضورسفیر ، رایزن فرهنگی جمهوري اسلامي ايران، جمعی از اعضای شورای اسلامی شهر نیشابور و تعدادری از ...

همشهری استان ها | ماجرای حذف مجسمه فردوسی از سلماس

ostani.hamshahrilinks.org/Ostan/.../ماجرای-حذف-مجسمه-فردوسی-از-سلماس
۶ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - دامنه خبر و حذف تنديس فردوسي به سرعت به نشريات و رسانه‌هاي خارجي نيز كشيده شد و محافل مختلف به‌ويژه ادبي و هنري به آن واكنش نشان دادند و اين اقدام ...

عکس | ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی - ...

parsfootball.com/permalink/165374
۹ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - به گزارش خبرگزاری فوتبال ایران پارس فوتبال دات کام; وحید طالبلو دروازه بان استقلال و همسرش در کنار تندیس فردوسی: ...

فردوسی - scipost - خودرو ، تکنولوژی ، خبر علمی

www.scipost.ir/wiki/فردوسی
میدان اصلی شهر فردریش هافن آلمان - تندیس فردوسی. مرحوم دکتر عباس زریاب خوئی ، در این باره چنین می گوید: « مقدمه مذکور ، پسند خاطر ناسخان و کاتبان شاهنامه نبوده ...

[PDF]توس، حاال نقشه راه دارد - خراسان

khorasannews.com/Newspaper/PagePDF/67725
۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - تندیس فردوسی از راه رسید ▫. تندیسی که هرچند برخی نکات درباره طراحی آن مطرح و ایرادهایی به آن. وارد است، اما به هر حال اقدام مثبتی است که باید آن را ...

روزنامه ایران_ سهم مجسمه‌های شهری در هویت و خاطرات ما

iran-newspaper.com/Newspaper/BlockPrint/80311
۴ شهریور ۱۳۹۴ ه‍.ش. - این تندیس در دوران پس از ساخت دچار آسیب‌های فراوانی شده است که می‌توان به این موارد اشاره کرد: شکسته شدن انگشت تندیس فردوسی در نتیجه آویزان ...

هنر نیوز - ساخت تندیس مفاخر ایرانی در مقایسه با پنگوئن های ...

www.honarnews.com/vdchv6nk.23nv-dftt2.html
البته مکان هایی هم چون میدان فردوسی تندیس فردوسی و پارک لاله تهران تندیسی از ابوریحان بیرونی را در دل خود جاب داده اند؛ اما موارد مشابه بسیار کم یابند. این در حالی ...

فردوسی ، پدر زبان پارسی :: تارنمای تخصصی تاریخ ایران

ahouraa.ir/1391/12/06/Ferdosi
۶ اسفند ۱۳۹۱ ه‍.ش. - این تندیس در دوران پس از ساخت دچار آسیبهای فراوان شده است که می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: شکسته شدن انگشت تندیس فردوسی در نتیجۀ آویزان ...

عذرخواهی شهرداری سلماس از گستاخی و جسارت خود، مجسمه ...

shiraz1400.ir › اخبـــار
۷ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - ... حذف تندیس فردوسی از میدان شهر سلماس سرانجام باعث نتیجه بخش شدن انتقادهای صورت گرفته به این موضوع و صدور بیانیه از سوی شهرداری سلماس ...

دانشگاه فردوسی مشهد - سومین دانشگاه ایران

https://www.um.ac.ir/
... پردازی و توسعه فناوری، برخوردار از جایگاه معتبر در بین ۱۰ دانشگاه اول جهان اسلام و جزء ۵۰۰ دانشگاه ممتاز جهان با هویتی اسلامی- ایرانی خواهد بود . تندیس فردوسی ...

طراحی بسته بندی جعبه کوزه تندیس فردوسی آفرینش های ...

khco.co/portfolio-item/طراحی-بسته-بندی-جعبه-کوزه-تندیس-فردوسی/
۲۷ مرداد ۱۳۹۴ ه‍.ش. - طراحی بسته بندی جعبه کوزه تندیس فردوسی آفرینش های هنری چینی مقصود توسط کانون آگهی و تبلیغات خراسان، جنس بسته بندی: مقوای پشت ...

عکس زیبای وحید طالب لو و همسرش مقابل تندیس فردوسی ...

irannp.com/.../in_persianv.comr5.ljalebhar5.l324066.php_ts1_عکس-زی...
عکس زیبای وحید طالب لو و همسرش مقابل تندیس فردوسی-پرشین وی. MENU. صفحه اصلی ▻. تالار گفتمان · اختصاصی پرشین وی · اخبار و حوادث ▻. اخبار روز · حوادث ...

صدای معلم | فردوسی به سلماس بازگشت ...به يزدان كه گر ما خرد ...

sedayemoallem.ir/.../743-فردوسی-به-سلماس-بازگشت-به-يزدان-كه-گر-م...
۹ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - برچیدن تندیس فردوسی و نشر خبر آن درفضای مجازی، اعتراض زیادی ازسوی شهروندان به‌ویژه دوست داران ادبیات فارسی ازسراسر ایران و نیز برخی ...

شاهنامه فردوسی - صبح بخیر

sobbekheir.com/tag/شاهنامه-فردوسی
تغییر نام و برچیدن تندیس فردوسی در سلماس استان آذربایجان غربی چنان بازتابی عاطفی در شبکه‌های اجتماعی و مجازی داشت که نادیده گرفتن آن میسر نبود.

ملک الشعرا بهار - مجسمه فردوسی در میدان فردوسی - نقشه ادبی ...

litmap.ir/508/
پرده بگرفتند روز مهرگان از روی تو خاطر ناشاد ایرانی شد از روی تو شاد خواند در میدان فردوسی بهار این چامه را پس بر تندیس فردوسی به تعظیم ایستاد تا جهان باقیست ...

عکس/ ژست خاص دروازه بان محبوب استقلال و همسرش با تندیس ...

ofoghnews.ir/fa/180249/عکس-ژست-خاص-دروازه-بان-محبوب-استقلال-و/
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ژست خاص دروازه بان محبوب استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. وحید طالب لو و همسرش با تندیس فردوسی عکس یادگاری گرفتند. وحید طالب لو و ...

SNN.ir - .: Student News Agency :. - خبرگزاري دانشجو - ...

snn.ir/detail/News/113697/79
۲۷ بهمن ۱۳۸۹ ه‍.ش. - تنديس فردوسي در اندازه دو و نيم متر و سرديس خيام در اندازه يك و نيم متر با پايه در مراسم ويژه اي به وسيله افشين اسفندياري، سازنده آثار ياد شده به ...

ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی(+عکس) - ...

khanevadeirani.ir/.../ژست-دروازه-بان-استقلال-و-همسرش-با-تندیس-فردوس...
۸ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی(+عکس). خانواده ایرانی -وحید طالب لو و همسرش. سیب زمینی یک میلیون دلاری(+عکس) · دنیا از نگاه ...

پرده‌بردای از تنديس فردوسی - Ettelaat.net

www.ettelaat.net/06-05/news.asp?id=14059
ايرنا: همزمان با روز بزرگداشت حكيم ابوالقاسم فردوسی از تنديس اين شاعر حماسه سرای ايرانی در دانشگاه فردوسی مشهد پرده برداری شد. در اين مراسم كه روز دوشنبه برگزار ...

سیاست روز - رونمايي از تنديس فردوسي در دانشگاه آکسفورد

www.siasatrooz.ir/vdcfxtdy.w6dttagiiw.html
تنديس فردوسي به سفارش رايزني فرهنگي سفارت جمهوري اسلامي ايران در لندن و توسط مهران قهاري هنرمند ايراني مقيم انگليس ساخته شده و با همکاري مسئولان دانشکده ...

مدیر کل میراث فرهنگی خراسان رضوی: برگزاری مراسم باشکوه ...

www.farhang.gov.ir/.../مدیر-کل-میراث-فرهنگی-خراسان-رضوی-برگزار...
۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - ... حضور مدیران ملی و استان همراه است و سخنرانی مسئولان ارشد کشوری و استانی، بهره برداری از تندیس فردوسی در ابتدای بولوار شاهنامه، ارائه سخنرانی ...

نصب تندیس فردوسی و ابن سینا در یونسکو - کتاب نیوز

ketabnews.ir/detail-5188-fa-1.html
نصب تندیس فردوسی و ابن سینا در یونسکو. رئیس بنیاد فردوسی از مذاکرات جدیدی برای نصب دو مجسمه فردوسی و ابن سینا در ساختمان یونسکو در پاریس خبر داد.

عکس/ ژست خاص دروازه بان محبوب استقلال و همسرش با تندیس ...

www.shahrekhabar.com/picnews/1454003700579956
عکس/ ژست خاص دروازه بان محبوب استقلال و همسرش با تندیس فردوسی.

محله من - تظاهرات صد هزار نفري درحضور استاد پارسی گو!

www.mahaleman.ir/detail/news/10783
۹ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - سازنده تنديس فردوسي ابوالحسن صديقي، از شاگردان برجسته كمال‌الملك، پس از سال‌ها شاگردي در زمينه نقاشي، به دليل استعدادي كه در زمينه مجسمه‌سازي ...

..:: پـاسـارگـاد جـاویـدان ::.. - پرده برداری از تندیس فردوسی در ...

www.immortalpasargad.blogfa.com/post/177
پرده برداری از تندیس فردوسی در تهران ::.. 17 خرداد 1338 با برپایی مراسمی باشكوه، از مجسمه ابوالقاسم فردوسی در میدان فردوسی شهر تهران پرده برداری شد. تردید نیست ...

فردوسی بزرگ Ferdowsi The Great - هفت کشور

7country.persianblog.ir/post/164/
۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۹ ه‍.ش. - فردوسی بزرگ. Ferdowsi The Great. تندیس ها. تندیس فردوسی در میدان فردوسی تهران: تندیس فردوسی در جایگاه آرامگاه فردوسی(توس): تندیس ...

دستور وزیر کشور برای بازگرداندن تندیس فردوسی به سلماس ...

www.azariha.org/.../1076-دستور-وزیر-کشور-برای-بازگرداندن-تندیس...
۶ روز پیش - وزارت کشور ضمن نامه ای به استاندار آذربایجان غربی خواستار اعاده نام میدان فردوسی و نصب مجدد تندیس وی در سلماس/ شاپور شدند. به گزارش «آذریها» ...

تندیس فردوسی در شهر رم ایتالیا - مشهد امروز

www.mashhadtoday.ir/tag/تندیس-فردوسی-در-شهر-رم-ایتالیا
آیا میدانستید که غیر از تهران در شهر رم پایتخت ایتالیا ، محلی در پارک معروف رم پایتخت ایتالیا به نام میدان فردوسی وجود دارد که در آن مجسمه ای…,تندیس فردوسی در ...

تندیس فردوسی - مکانبین

makanbin.net/image/3348/tnds-frdos
Popular. Popular · Featured · Most Viewed · Most Commented · Most Favorites · Most Downloads · magazine · Login · Register. تندیس فردوسی. تندیس فردوسی ...

تندیس و پیکره شهریار - تجارت ایرانیان

www.t4i.ir/tandisltd
قیمت. مقایسه. تندیس و مجسمه. تندیس فردوسی خان سوم. تندیس فردوسی خان سوم. 1 ... 1394,10,05-13:01.تندیس فردوسی خان سوم, : تندیس و مجسمه. تندیس فردوسی خان ...

پیشاهنگ - تندیس فردوسی بزرگ

www.pishahang.blogfa.com/cat-6.aspx
تندیس فردوسی بزرگ. اگر تا کنون به آرامگاه ابر مرد تاریخ حماسی ایران - حکیم طوس- رفته باشید، به طور حتم تندیس آن بزرگوار جلب نظرتان را کرده است. نمی دانم آیا ...

پایگاه خبری صبح مشهد فردا؛ آغاز برنامه‌های بزرگداشت حکیم ...

sobhmashhad.ir/1395/02/22/فردا؛-آغاز-برنامه‌های-بزرگداشت-حکیم-ت/
۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - رونمایی از تندیس فردوسی در ابتدای بولوار شاهنامه نیز از مهم ترین برنامه های روز ملی فردوسی است. ساماندهی و بهسازی محورفرهنگی توس مدیر کل میراث ...

بازگشت تندیس فردوسی - آپارات

www.aparat.com/v/hK9MO/بازگشت_تندیس_فردوسی
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - معین شعری به مناسبت بازگشت تندیس فردوسی بزرگ به میدان فردوسی شاپور(سلماس) بازگشت تندیس فردوسی فردوسی , ایران , آذربایجان , , معین.

ابوالحسن‌خان صدیقی میکل آنژ مشرق زمین - خبرگزاری سنگ ...

www.iranstonenews.com › ... › ابوالحسن‌خان صدیقی میکل آنژ مشرق زمین
۳۰ دی ۱۳۹۴ ه‍.ش. - تندیس فردوسی در میدان فردوسی، تندیس خیام در پارک لاله تهران، تندیس نادرشاه افشار در آرامگاه نادرشاه در مشهد و طرح چهره ابوعلی سینا از کارهای ...

خان سوم | Tandis LTD | شرکت تندیس و پیکره شهریار

www.tandisltd.com/tag/خان-سوم/
اسفندیار پلی استر پیکره تندیس تندیس فردوسی خان اول خان دوم خان سوم رستم و اسفندیار شاهنامه فردوسی فایبرگلاس فردوسی مجسمه مجسمه تخت جمشید مجسمه سرباز ...

تندیس فردوسی در آکسفورد(افتخار کن به خودت ایرانی) - تبیان

www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=934&articleID=376697
۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۸ ه‍.ش. - موحدیان نصب تندیس فردوسی را در دانشگاه آكسفورد همزمان با هزارمین سال ... و ابراز امیدواری نمودندكه نصب تندیس فردوسی در دانشكده وادهام زمینه‌ساز ...

درخت دانش - تندیس فردوسی در رم The Statue of Ferdowsi in Rom

www.derakhte-danesh.blogfa.com/post-1248.aspx
تندیس فردوسی در رُم. The Statue of Ferdowsi in Rom. تندیس ابوالقاسم فردوسی توسی در میدانی به نام او در پارک ویلا بورگزه شهر رُم – پایتخت / مرکز ایتالیا - برپا ...

شاهنامه فردوسی - تارنمای فرهنگی مهرگان

www.mehrganaria.ir/Bakhsh_Shahname.aspx
واکنش استادان زبان و ادب پارسی به برچیده شدن تندیس فردوسی, شاهنامه, 1393/12/04. مشاهده. درود بر فردوسی حکیم ، سروده هما ارژنگی, شاهنامه, 1393/02/25. مشاهده ...

آرامگاه فردوسی - انجمن صنفی راهنمایان خراسان رضوی

www.khrtga.ir/component/k2/item/69-ferdowsi-s-tomb.html
در سالهای بعد تندیس فردوسی اثر استاد صدیقی و نقش برجسته های سنگی ملهم از مضامین شاهنامه اثر فرزند استاد تهیه و در محوطه داخلی آرامگاه نصب گردید. مختصات ...

میدان فردوسی | Mapio.net

mapio.net/s/71580479/
▻Berat Qevî Endam Walking in autumnal palace PersiMoon تندیس فردوسی PersiMoon ماکت نقارخانه - نوروز 1389 Ali Samimi مجسمه فردوسی PersiMoon میدان ...

نامه ی اعتراضی به برداشتن نام و تندیس فردوسی - ایسنا | ...

khabarfarsi.com/n/12050795
۳ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بیست ویک استاد زبان و ادب فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران و شاهنامه شناس با نوشتن نامه ای به برداشتن نام و تندیس فردوسی از میدان فردوسی شهر ...

اعتراض اساتيد زبان فارسي به حذف تنديس فردوسي از ميدان ...

https://www.iranvoices.org/.../اعتراض-اساتيد-زبان-فارسي-به-حذف-تند...
بيست ويک تن از استادان برجسته زبان و ادب فارسي، شاهنامه پژوه و پژوهندگان تاريخ و فرهنگ ايران، طي نامه اي به شهردار شهر سلماس، به برداشتن نام و تنديس فردوسي از ...

تندیس حافظ دراهواز رونمایی نشده، ربوده شد!+عکس | پارس خلیج

dorahak.com/news/9546
۱۳ مهر ۱۳۹۲ ه‍.ش. - شهنی ادامه داد: تندیس فردوسی و سعدی نیز در حدود ۵ ماه است که در سطح شهر اهواز نصب شده‌اند. وی با اظهار تاسف از این رویداد، گفت: بسیار جای تاسف دارد ...

تندیس فردوسی - پایگاه خبری گلونی

golvani.ir/tag/تندیس-فردوسی/
۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - تندیس فردوسی, . ... تندیس فردوسی. زاگرس. گلونی پایگاه خبری x. خانه تبلیغات تماس با ما درباره ما موضوعات. صفحه اصلی · تبلیغات · تماس با ما ...

پرده برداری از تندیس فردوسی در میدان فردوسی تهران - راسخون

rasekhoon.net › تقویم تاریخ
۲۹ تیر ۱۳۹۱ ه‍.ش. - بحارالانوار، ج 74، ص420. مسیر جاری : صفحه اصلی/تقویم تاریخ/پرده برداری از تندیس فردوسی در میدان فردوسی تهران. نام کاربری : رمز عبور :.

تمبر بزرگداشت فردوسي رونمايي مي‌شود - رسانه خبری سازمان ...

fhnews.ir/fa/news/15834/تمبر-بزرگداشت-فردوسي-رونمايي-مي‌شود
وي افزود: رونمايي از تنديس فردوسي، تاسيس كانون ادبي خانه شهرياران جوان در حوزه جنوب، مراسم مرشدخواني، نقاله‌خواني، اجراي گروه همنوازي پرا، تجليل از سه فردوسي‌پژوه ...

نگذاريم فردوسي را هم مثل مولا نا بدزدند

mardomsalari.com/template1/News.aspx?NID=77038
۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۹ ه‍.ش. - در و ديوارها، تنديسها و از همه جالب تر لباس امير صادقي که او را شبيه تنديس فردوسي کرده. امان از وقتي شاهنامه را به دست مي گيرد. آن وقت است که بي ...

اخبار-سازنده مجسمه شهید جاویدی ، در سمپوزیوم مجسمه و نقاشی ...

fasaei.com/news/show/2954/window.print()
۲۷ آبان ۱۳۹۳ ه‍.ش. - ... (نیشابور)، تندیس سردار شهید مرتضی جاویدی (فسا)، تندیس فردوسی (نیشابور)، تندیس باغچه‌بان (نیشابور)،، تندیس شیردال (نیشابور)، تندیس ...

اعتراض اساتید زبان فارسی به برداشتن نام و تندیس فردوسی ...

www.wikipg.com/.../اعتراض-اساتید-زبان-فارسی-به-برداشتن-نام-و-تندی...
۴ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - نامهٔ اعتراضی ۲۱ استاد زبان و ادب فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران و شاهنامه‌شناسبه برداشتن نام و تندیس فردوسی از میدان فردوسی شهر سلماسبه نام خداوند ...

تندیس فردوسی در رم ایتالیا | خردگان

kheradgan.ir/tag/تندیس-فردوسی-در-رم-ایتالیا/
۳ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - نویسنده: اشکان دهقان | واپسین به روزرسانی: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۴ | بزرگداشت ایرانیان در سراسر جهان شوربختانه این روزها در ایران رویکرد خوبی نسبت ...

تندیس فردوسی بایگانی - باشگاه شاهنامه پژوهان

shahnamehpajohan.ir/tag/تندیس-فردوسی/
بایگانی برچسب : تندیس فردوسی. انتظار داریم در نخستین جشنواره ملی عکس شاهنامه میزبان بیش از ۴ هزار عکس باشیم. اردیبهشت ۲۹, ۱۳۹۵ نظر بدهید · سوده حاجی کرم.

اعلام برنامه‌های بزرگداشت روز ملی حکیم ابوالقاسم فردوسی - ...

mashhad.me/اعلام-برنامه‌های-بزرگداشت-روز-ملی-حکی/
۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۵ ه‍.ش. - ... است و سخنرانی مسئولان ارشد کشوری و استانی، پرده‌برداری از تندیس فردوسی در ابتدای بولوار شاهنامه، سخنرانی علمی توسط میهمانان داخلی و خارجی، ...

ساخت تندیس میدان کریم خان خرم آباد در بخش ویسیان ...

khabarchegenee.ir/.../ساخت%20تندیس%20میدان%20کریم%20خان%20خر...
۱۲ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - وی با اشاره به دیگر کارهای خود عنوان کرد: تندیس فردوسی به ارتفاع 3 متر جهت نصب در میدان فردوسی شهر سراب دوره نیز در حال ساخت است. لازم به ذکر ...

حزب پان ایرانیست::برداشتن تندیس فردوسی!

www.paniranist-party.org/pages-835.html
۲۰ بهمن ۱۳۹۳ ه‍.ش. - شهرداری سلماس (شاپور) میدان فردوسی این شهر را حذف، نام آن را تغییر و تندیس فردوسیرا به مکان نامعلوم دیگری منتقل کرد. به گزارش آذری ها به نقل از ...

از لنین تا امام اعظم | جدید آنلاین

www.jadidonline.com/story/16062009/frnk/tajik_imam_lenin
۲۶ خرداد ۱۳۸۸ ه‍.ش. - اگر در دهه ۱۹۸۰ میلادی از شهر دوشنبه بازدید می کردید، در میدان مرکزی آن که نام لنین را داشت، تندیس برنز لنین را می دیدید. آن مجسمه نخستین تندیس ...

عکس/ ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی ...

news.dabi.ir/Default.aspx?Type=News&idG=19&id=52824
۹ بهمن ۱۳۹۴ ه‍.ش. - عکس/ ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. www.dabi.ir/nt · عکس/ ژست دروازه بان استقلال و همسرش با تندیس فردوسی. برچسب ها ...

دی 1390 - بنیاد فردوسی - blogfa.com

bonyadferdowsi.blogfa.com/9010.aspx
تهران- دبیرکل بنیاد فردوسی از ساخت و رونمایی تندیس فردوسی خبر داد و گفت: جایزه بزرگ فردوسی شامل مجسمه برنزی این شاعر پرآوازه فارسی است به شاعران، ...

تندیس فردوسی - نگارخانه ایرانی

negarkhaneh.ir/~sabzfam/PicDetail-21348/
تندیس فردوسی. از مجموعه: صنایع‌دستی و مجسمه‌سازی · مجسمه سازی · فاطمه سادات شهرامی. گزارش اسپم. ارسال شده در تاریخ 19 تیر 1388 | بازدید از اثر: 190 ...

بازگشت تندیس فردوسی

www.dalfak.com/w/i5a75/بازگشت-تندیس-فردوسی
شعری به مناسبت بازگشت تندیس فردوسی بزرگ به میدان فردوسی شاپور(سلماس)

عطف » میکل آنژ شرق و حکیم طوس

www2.atfmag.info/1394/02/23/میکل-آنژ-شرق-و-حکیم-طوس/
۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - گوستینوس آمبروزی مجسمه ساز ایتالیایی پس از دیدن تندیس فردوسی در ویلابورگز رم در دفتر یاد بود، ابوالحسن خان را میکل آنژ شرق میخواند و می ...

اسما آذین آسیا - مگنت تندیس فردوسی - خانه

www.a-a-group.com/products/76/مگنت%20تندیس%20فردوسی
... قابدار · جا دستمالی میچکا · مروارید دوستی · قطار دوستی · کریستال · آویز کیف · درباره ما · خدمات · تماس با ما · خانه / محصولات گروه فلزی ها / مگنت تندیس فردوسی ...

[PDF]اینجا - مجله فرهنگی و هنری بخارا

bukharamag.com/wp-content/uploads/.../برپایی-تندیس-امامقلی-خان.pdf
پایه سنگی تندیس فردوسی. بزرگ، کم تر از سه و نیم متر ارتفاع دارد و سنگ آن هم از راه زمین )و نه با حمل دریائی( و از. فاصله ای نزدیك از کوه پایه های البرز فراهم آمده است.

خرافه: نصب دوباره تندیس فردوسی ، مقاومت مردم نتیجه داد

https://khorafe.blogspot.com/2015/02/blog-post_27.html
۸ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - اعتراض مردم علیه برچیدن تندیس فردوسی در یکی از میدان های شهر سلماس آذربایجان غربی توسط نیروهای ارتجاعی از جمله شورای شهر و شهرداری سلماس ...

مگنت فلزي ساده تنديس فردوسي - سوغاتیها

www.soghatiha.com/pages/ProductInfo.aspx?...S...تنديس-فردوسي
مگنت فلزي ساده تنديس فردوسي. < فلزی · < نمادهاي ايراني · < محصولات و خدمات. کد محصول : S-ME-47 وضعیت محصول : موجود نوع محصول : معمولی قیمت : 6,500 تومان

آسماری نیوز|همایش شبی با فردوسی بمناسبت روز بزرگداشت ...

asemarinews.ir/more/news/62/view
۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - به گزارش آسماری نیوز عصر امروزهمایش بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر حماسه سرای ایران در میدان فردوسی و در کنار تندیس فردوسی واقع در ...

ایران-ایرانی ها - نمایش جاذبه های گردشگری ایران -- آرامگاه ...

www.iran-iraniha.com/tourist/IShow.aspx?ID=15
نمایی از آرامگاه و تندیس فردوسی. عکس شماره 19 : نمایی از آرامگاه فردوسی. عکس شماره 20 : نمایی از آرامگاه فردوسی. عکس شماره 21 : نمایی از آرامگاه فردوسی. عکس شماره ...

گوشزدی درباره قومیت ملیت و زبان مادری - اعتدال

etedaal.ir/fa/news/102299/گوشزدی-درباره-قومیت-ملیت-و-زبان-مادری
۱۰ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - چند روز پیش بود که میدان فردوسی شهر سلماس «انقلاب» شد و انقلابیون تندیس حکیم طوس را از میدان به در کردند. تندیس فردوسی به سلماس بازگشت ...

سلماس: «مجسمه فردوسی» به «میدان فردوسی» بازگردانده می شود ...

oyannews.com/سلماس-مجسمه-فردوسی-به-میدان-فردوسی/
۷ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - بر همین اساس، تندیس فردوسی «پس از اصلاح در اسرع وقت در محل قبلی خود نصب خواهد شد.» در روزهای اخیر، پس تغییر نام یکی از میداین شهر سلماس و ...

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - اخبار :: سردیس مجسمه ساز ...

www.msrt.ir/.../سردیس%20مجسمه%20ساز%20برجسته%20ایرانی،%20اث...
او بنیانگذار مجسمه‌سازی در هنرستان کمال‌الملک بوده و تندیس فردوسی در میدان فردوسی، تندیس خیام در پارک لاله تهران، تندیس نادرشاه افشار در آرامگاه نادرشاه در مشهد و ...

فرهنگ - فردوسی

www.vigol.blogfa.com/tag/فردوسی
تنديس فردوسي، در سال 1958 ميلادي از سوي ابوالحسن صديقي، سازنده‌ي تنديس فردوسي در ميدان فردوسي تهران و تنديس فردوسي در شهر توس ساخته شده است.

اولین جلسه شورای نامگذاری شهر جدید پرند برگزار شد - ...

parandnew.ir/fa/اخبار/اولین-جلسه-شورای-نامگذاری-شهر-جدید-پرند
۷ مهر ۱۳۹۴ ه‍.ش. - 3- تندیس فردوسی در وسط میدان آسمان که تناسب با نام این میدان ندارد برداشته شود. 4- نام محلی در پرند به نام شهید علی مددی که محل زندگی خانواده این ...

تارنمای امرداد - نقش ارباب كيخسرو شاهرخ در ساخت آرامگاه فردوسي

old.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=16597
۲۰ خرداد ۱۳۹۵ ه‍.ش. - بخش دیگر که در بالای ستون‌ها قرار داشت و در زیر گنبد در بالای در ورودی، پایه ویژهتندیس فردوسی خواهد بود. همه بنا به‌ویژه سرستون‌ها به روش بناهای ...

چه خوش گفت فردوسی پاکزاد... - محمود معظمی

www.moazami.ca/pe/media/.../302-چه-خوش-گفت-فردوسی-پاکزاد-.html
هر دو عکس این مطلب توسط علی‌اکبر قزوینی از تندیس فردوسی در نگارخانۀ برگ تهران گرفته شده است. از این مطلب لذت بردید؟ می‌توانید هم‌اکنون مشترک مطالب سایت ...

تاریخ در تصویر: تندیس فردوسی ، ساختۀ افشین اسفندیاری

tarikhdartasvir.blogspot.com/2013/04/blog-post_6382.html
۱۴ فروردین ۱۳۹۲ ه‍.ش. - تندیس فردوسی ، ساختۀ افشین اسفندیاری. این تندیس در موزه سارایوو، بوسنی ، نگهداری میشود. برگرفته از فیسبوک تاریخ در تصویر.

استان خراسان رضوی - سایت رسمی قطارهای جوپار

www.joopar.com/knowledge.asp?lang=fa&pid=1017&tid...
در سالهای بعد تندیس فردوسی اثر استاد صدیقی و نقش برجسته های سنگی ملهم از مضامین شاهنامه اثر فرزند استاد تهیه و در محوطه داخلی آرامگاه نصب گردید.

۲۵ اردیبهشت ماه بزرگداشت حکیم‌ ابوالقاسم‌ فردوسی‌ + ...

windowscenter.net/۲۵-اردیبهشت-ماه-بزرگداشت-حکیم‌-ابوالق/
۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در اکسپوی شانگهای – چین. تندیس فردوسی در میدان فردوسی، تهران. پیکرهٔ فردوسی از ابوالحسن صدیقی در ...

نصب مجسمه فردوسی در شهرهای آذربایجان چه هدفی را دنبال ...

ww.birlik.se/polimik/sayerharakatlar/692-2015-02-25-10-22-20
۶ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - پیوست ها: نامهٔ اعتراضی ۲۱استاد زبان و ادب فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران و شاهنامه‌شناس به برداشتن نام و تندیس فردوسی از میدان فردوسی شهر سلماس.

حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی » دفتر ثبت فردوسی

sabteferdosi.com/main/2-حکیم-ابوالقاسم-فردوسی-توسی.html
۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - صفویان با درنگریستن به اینکه خودشان مانند فردوسی شیعه و ایرانی بودند، نگرش ویژه‌ای به فردوسی داشتند. فردوسی‌پژوهی تندیس فردوسی در میدان ...

طراحی قلم فردوسی | گلستانی

www.golestani.co/news/طراحی-قلم-فردوسی
۳۱ مرداد ۱۳۹۱ ه‍.ش. - بازرگانی برادران گلستانی به همین مناسبت اقدام به طراحی و ساخت قلمی مخصوص ، مزین به تصویر تندیس فردوسی است . این قلم در بسته بندی زیبا ...

سلماس و پیکره فردوسی /حبیب‌الله فاضلی، هیأت علمی ...

cheshmandazfarda.vcp.ir/.../1329970-سلماس-و-پیکره-فردوسی-حبیب‌ال...
۲۶ اسفند ۱۳۹۳ ه‍.ش. - رفت و برگشت تندیس فردوسی در شهر سلماس و انتشار گستره تصاویر آن، اشارات و معناهای ویژه‌ای‌ برداشت و برای بسیاری بهانه‌ای شده ‌تا به مقداری ...

نصب تندیس شهید غضنفر السلطنه برازجانی و آیت الله مجاهد ...

www.ettehadkhabar.ir/fa/posts/17624
ای کاش وقتی تندیسی یا المانی شهرداری نصب میکنه با چند تا پروژکتور رنگی اونو تو شب یه نمایی بده مث فلکه شهرداری یا تندیس فردوسی که تو شب زیباست. رضا.

File:Statue of Ferdowsi and Shahname in Delfan.jpg - ...

https://commons.wikimedia.org/.../File:Statue_of_Ferdo...ترجمه این صفحه
۲۰ شهریور ۱۳۹۴ ه‍.ش. - فارسی: تندیس فردوسی و داستان‌های شاهنامه در شهرستان دلفان. Date, 11 September 2015. Source, Delfan Mayoral Office. Author, Ruhollah Babaei ...

تخریب میدان فردوسی سلماس وتغییر نام آن به ان قلاب ...

https://nedayeazady.wordpress.com/تخریب-میدان-فردوسی-سلماس-وتغییر...
... بازیکنان شهرستانی به منظور در اختیار گرفتن آن‌ها · فشار افکار عمومی، رسانه‌ها و چهره‌های شاخص فرهنگی جواب داد: نصب دوباره تنديس فردوسی بزرگ در شهر سلماس ...

* عترت النّبی (ص) * » حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی

etrati.ir/حکیم-ابوالقاسم-فردوسی-توسی/
۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۴ ه‍.ش. - ... ریاحی، محمدعلی اسلامی ندوشن و شاهرخ مسکوب از شناخته‌ترین پژوهشگران دربارهٔ فردوسی و شاهنامه هستند. تندیس فردوسی در میدان فردوسی، تهران ...

خبــرگـزاری ســپنا _ SPNANEWS » گزارش تصویری از ...

spna.ir/?p=9365
۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۳ ه‍.ش. - سپنا : همایش بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی حماسه سرای ایران در میدان فردوسی و در کنار تندیس فردوسی واقع در چهار راه بهداری در مسجدسلیمان ...

فردوسی - شمسه

salam98.ir/tag/فردوسی/
مجموعه: اخبار اجتماعی تاریخ انتشار : جمعه, 08 اسفند 1393 10:05 نصب مجدد تندیس فردوسی بصورت شبانه در محل قبلی اش به سرعت در فضای مجازی بخصوص شبکه های ...

nasim (@nasim.tahmaseby) | Instagram photos and videos ...

www.imgrum.net/user/nasim.tahmaseby/3141787221
میدان فردوسی مشهد نمیدونید چه لذتی داره تو این میدون کنار تندیس فردوسی کبیر بشینی و. nasim.tahmaseby. @nasim.tahmaseby. میدان فردوسی مشهد نمیدونید چه ...

آلبوم تصویری مشهد و دانشگاه فردوسی - صنایع غذایی

www.sanayeghazayi.blogfa.com/post-120.aspx
۴ مرداد ۱۳۹۱ ه‍.ش. - آلبوم تصویری مشهد و دانشگاه فردوسی. حرم رضوی: دانشگاه فردوسی مشهد: تندیس فردوسی: محوطه دانشگاه: زمستان: مسجد. سازمان مرکزی: کتابخانه مرکزی ...